جيدست بگيرند افسنتين رومى پنج درم گل سرخ صحيح بست درم ورد و رطل آب بجوشانند تا نيم رطل بماند تنها يا به شكر اندك بنوشند و صبر موافق است در استفراغات معده سقمونيا موذى معده ضماد آن است پس اقدام بر آن نكنند مگر وقت ضرورت و در مثل اين مواد انتفاع مىيابند به فصد چون در اينجا امتلا باشد بنا بر آنكه اخلاط به سوى عروق و اطراف حركت كنند و براى اخلاط معده منفذ گردد كه در آن مندفع شوند و آشاميدن ايارج در طبيخ افسنتين به غايت مجرب است و سفرجل به اين صفت هم تجربه رسيده بگيرند لحم سفرجل بريان درآرد پيچيده مقدار سه وقيه و زعفران و افسنتين هر واحد يك نيم درم و روغن شجر مصطكى و روغن سفرجل هشت در خم در شراب ريحانى سرشته استعمال نمايند پس تقويت معده كه به اين صفت باشد مىنمايد و منع قبول او براى اخلاط حاره مىكند .
و ايضا از آنچه تجربه شده اين است كه بگيرند افسنتين ده درم دارچينى پنج درم عود بلسان سه درم سنبل الطيب سه درم برگ گل سرخ تازه دو درم عود دو درم مصطكى يك درم در آب بسيار بجوشانند تا به قدر رطل يا كمتر از آن بماند صاف نمايند و در آن صبر بخيسانند و هر روز يك اوقيه بنوشند تا صحت حاصل شود .
و اگر خلط مصبوب باشد و در آن لحوج و غلط نبود به قى منتفع گردد به آب ترب و سكنجبين و ماء العسل و ماء الشعير مخلوط به سكنجبين گرم و مانند آن از مقيات خفيفه و گاهى آب گرم تنها تنقيه كند يا آب به روغن يا به زيت گرم تنها يا سكنجبين به آب گرم تنها و آب گرم به عسل اندكى غسل ماده مىنمايد كه گاهى آن رابه قى بالطبع مىاندازد و گاهى باسفل منجمد مىسازد و گاهى معالجه مثل اين ماده به اسهال نيز مىكنند بدانچه مذكور شد اگر مواد از آن منقلع نگردد و يا به سوى قعر معده مائل تر باشد و چون ارادهى اسهال با يا رج در مثل اين ماده نمايند بعد حمام يك روز پيش آنان ماء الشعير بياشامند و گاهى اين غلط لاذع اندك مىباشد و استعمال پست جو به آب انار اذيت او زائل مىكند بنا بر كشف سويق و به تخفيف او و تقويت آب انار هضم معده پس ماده را قبول نمىكند و چون خلط موذى حار لذاع باشد و از آن غشى و تشنج عارض شود پس تدبير او بدانچه در به آب غشى مذكور شد بايد كرد و واجب است كه اول مبادرت به نوشيدن آب نيمگرم نمايند پس چون اخلاقى كنند عوارض لاحق ايشان ساكن شوند .
[ مجوسى ]
مجوسى گويد كه اگر سوء مزاج حار مع مادهى صفراوى باشند قى به سكنجبين شكرى و آب گرم بعد خوردن ماهى و ماء الشعير نمايند بهر آنكه خلط در اعلاى معده مىباشد و اين در ماه سه يا چهار بار استعمال كنند و بعد آن اشربه مسكن صفرا دهند .
و اگر مريض را عادت به قى نباشد و بر آن سهل نبود بايد كه اسهال مطبوخ هليله و گل سرخ و شاهتره و تمر هندى و مويز منقى به اندكى صبر و ايارج نمايند .
و اگر در آنجا تپ نباشد و اين حب بدهند هليله زرد سه درم ايارج فيقرا افسنتين رومى گل سرخ هر يك دو درم همه را با يك سائيده به آب شاهتره سرشته جدا سازند شربت چهار درم به سكنجبين شكرى يا آب تمر هندى و كاسنى .
و ايضا اين دوا را بدهند هليله زرد سه درم كوفته بيخته ايارج فيقرا را يك درم به جلاب يا به شربت بنفشه سرشته سحر گاه به كار برند و اين مطبوخ نيز نفع تمام مىدهد گل سرخ هفت درم افسنتين پنج درم شاهتره ده درم آلوبخارا بست عدد مويز خراسانى منقى تمر هندى هر يك بست درم در پنج رطل آب بجوشانند تا به يك نيم رطل آيد صاف نموده هر صبح چهار اوقيه از آن به يك مثقال صبر مسحوق بدهند و تضميد معده به گل سرخ و صندل و سك و قدرى كافور به گلاب حل كرده نمايند و دواى جالينوس كه در قول شيخ گذشت براى اخلاط و امراريهى متشر به خمل معاره مع يك مثقال صبر سقوطرى نافع نوشته .
و اگر صفرا از جگر به معده يا به طرف سائر بدن بريزد فصد باسليق كنند و به اين حب اسهال آورند به هليله زرد گل سرخ هر واحد پنج درم صبر هفت درم افسنتين چهار درم سقمونياى مشوى در سفرجل يك درم باريك سائيده به سكنجبين سرشته دو درم و نيم و تا سه درم بدهند .
[ مسيحى ]
مسيحى گويد كه معالجه سوء مزاج معده حار مع ماده به اين طور نمايند كه اول تنقيهى معده از ماده صفراوى باسهال و يا به قى كنند يعنى اگر ماده به سوى فوق طرف فم معده باشد و عادت قليل به استعمال قى بود تحريك قى بعد خوردن ماهى تازه و نوشيدن ماء الشعير به سكنجبين نيمگرم نمايند .
و اگر ماده گل باسفل طرف قعر معده بود بايد كه اسهال شكم بدانچه منقى اين اخلاط باشد به اين طور نمايند كه بگيرند صبر و هليله و در سكنجبين سرشته بخورند تا بعد دو ساعت مطبوخ كه از افسنتين و شاهتره تمر هندى و آلوبخارا مويز منقى ساخته باشند بنوشند و مكرر استعمال اين دو را نمايند تا معده پاك گردد كه اين بالغ النفع است و يا دواى جالينوس كه در قول شيخ مسطور شد با يك درم صبر و بست درم شكر بدهند و اغذيه بارد رطب مثل بچهى مرغ و كدو بقله يمانى و خيار و كاهو و آلو بخارا بخورند و آب سرد و سكنجبين شكرى و آب انار ميخوش و آب آلوبخارا بنوشند .
[ ابن الياس و خجندى ]
ابن الياس و خجندى مىنويسند كه اگر سوء مزاج حاد مع مادهى صفراوى باشد قى به سكنجبين نمايند يا به مطبوخ تخم خرپزه و اصل السوس و تخم شبت و تخم ترب اگر به سكنجبين نيايد بعده اسهال به ماء الفواكه مثل تمر هندى و مشمش و آلوى بخارا يا به مطبوخ آن يا بشربت اجاص مسهل مع ترنجبين و شيرخشت آورند