سوء مزاجع معده بارد مع ماده باشد بايد كه تنقيهى معده به قى بعد تناول اشياى ملطفه مقطعه مثل ماهىشور و ترب و عسل به طبخ شبت و ترب و سكنجبين عسلى نيمگرم نمايند و يا تنقيه به مسهل مثل حب اصمخيقون و يا حب متخذ از مصطكى و صبر كنند بعد از آن روغن بيد انجير بماء الاصول بياشامند .
و اگر كفايت نكند ايارجات كبار بدهند .
و اگر مريض متحمل آن نباشد امروسيا به روغن بادام و ماء الاصول دهند و چون معده پاك گردد دوائى كه در آن مصطكى و قرص درد هر واحد سه درم است .
و در قول صاحب كامل گذشت سواى به بسباسه به دستور ساخته دو درم بهيبه يا شراب ريحانى يا به آب انيسون و مصطكى يا به آب قرنفل بدهند و در اين وقت كمونى و فلافلى و زنجبيلى مربى و هليله مربى نافع بود و طعام مثل نخوداب و قنابر و قلايا و مطنجنات كه در آن ابازير و فاديه باشد بدهند و شراب او ضديقون باشد يا ماء العسل متخذ بافاديه شراب ريحانى كهنه يا شراب متخذ از مويز و عسل مصفى يا ماء العسل كه در آن عود خام و نقاح از خروسك و مصطكى پخته باشند و تضميد معده به اشياى حارهى خوشبو مثل شراب سوسن بعنبر و عود و مسك و سنبل نمايند و به روغن بان يا روغن قسط يا روغن سوسن تدهين معده كنند .
[ ابن الياس ]
ابن الياس گويد كه در سوء مزاج بارد رطب مع ماده لزج بلغمى تضعيف معده به قى از تخم ترب و اصل السوس و عسل و نمك و تخم خرپزه كنند و هر صباح مطبوخ انيسون و باديان و اصل السوس مقشر كوفته هر واحد سه درم بدهند و غذا ضرورهى نخود مع مغز قرطم و دارچينى و زعفران و فلفل يا قلاياى مبزره سازند و زنجبيل مربى ده ورم يا كمونى به قدر يك مثقال بخورند و اسهال طبع به حسب ايارج و ايارج جالينوس يا لوفاذ يا با به حقنه ماده نمايند و تمريخ معده به روغن زنبق دخيرى يا سوسن كنند و اين جوارش كندر خيلى سودمند است فلفل دارفلفل هر واحد سه درم كندر پانزده درم خولنجان زنجبيل هر واحد دوازده درم جوز بواقرنفل هر واحد سه درم شكر سفيد همچنيند همه ادويه جمله را باريك سائيده بحر بريختهى به عسل كف گرفته برشند و يك مثقال بخورند .
[ خجندى ]
خجندى نوشته كه رياضت معتدل قبل طعام و استعمال اغذيهى خفيفه و تقليل آن نمايند و بر اشتهاى صادق بخورند و اغذيه حار يابس باشند مثل لحوم دراج و كبك و گنجشك مطنجن مبرز مطيب برى و اشياى مالحه مثل سمك مالح و حريفه مثل مثل خردل و عسل و ترب به سكنجبين خورده قى كنند و تقليل آب نمايند و شراب كهنه بنوشند .
و اگر از جوارشات استعمال كنند بايد كه تدريج تسخين مزاج برفق نمايند تا نشف مواد در معده و لزوجت آن نكند بلكه به انضاج و تلطيف مشغول شوند و اندك سكنجبين عنصلى بنوشند و كذا سكنجبين بزورى و قرص درد و از آنچه نفع مىكند شربت افسنتين بعد و استفراغ به حب صبروقوقايا و ايارج لوغاذ يا بعد از آن استعمال سماجين كبار مثل شروديطوس و امر و سياست و اين دوا برودت معده و كثرت بلغم را نافع است هليلهى كابى هليلهى سياه گل سرخ هر واحد ده درم فلفل زنجبيل دارچينى سنبل مصطكى بودينه سرماخور باديان انيسون هر يك سه ورم عود و نفل بسباسه ساذج هر يك دو درم زعفران يك درم سائيده به ميبهى عسلى بسرشند شربت از يك مثقال تا دو مثقال و اين ضماد نفع مىكند سعد سنبل گل سرخ مصطكى عود نعناع سائيده و به آب به و شراب سرشته بر فم معده ضماد نمايند .
[ ايلاقى و جرجانى ]
ايلاقى و جرجانى مىنويسند كه اول قى نمايند چنانچه ماهى شور و ترب خورده بالايش تخم ترب و تخم جرجير و تخم شبت مساوى باريك سائيده به قدر پنج درم در سكنجبين سرشته و در طبخ لوبيا و شبت و كرنب حل كرده نيمگرم بدهند و يا تخم ترب تخم سپندان سفيد تخم جيرجير هر يك درم بورهى نان نمك طعام هر يك نيم درم به سكنجبين عسلى به سرشند و در طبخ شبت و ترب حل كنند و بنوشند و بعد قى بر تشنگى صبر كنند و عيبه يا زنجبيل مربى يا هليله مربى يا گلقند بدهند دو روز از قى به حب اطمخيقون استفراغ نمايند و در هر هفته يك بار ايارج فيقرا بدهند .
و اگر رطوبت بسيار بود ماء الاصول به روغن بادام تلخ دهند و استفراغ بايارج لوغاذيا ايارجات نمايند و بعد استفراغ صباح جلنجبين به مصطكى و عود خام و قرنفل دهند و كمونى و فلافلى موافق است و جوارش عود مسهل سود دهد و ايارج كرد كه قول شيخ گذشت معده را از اخلاط غليظ پاك كند .
و اگر خوردن ايارج و ادويهى كربه بر مريض شاق باشد اغاديه مسهل دهند و قرص گل با هفت درم جلنجبين در آب انيسون حل كرده بخورند و شربت سنبل و شربت مشك و شربت عنبر و شربت عود نافع است و اين شربت مركب مفيد بگيرند پوست ترنج ده درم عود هندى هفت درم زنجبيل ساذج هندى قاقله فرنجمشك و در فلفل هر يك دو مثقال قرنفل مصطكى جوز جواهر يك دو درم همه را نيمكوفته در پارچه سست بسته در سه سن گلاب بجوشانند تا به نبيمه آيد پارچه را ماليده افشرده دور كنند و دو من عسل و يك من شكر آميخته به قوام آرند و از آتش گرفته مشك و عنبر و زعفران هر يك مثقال سوده بياميزند شربتى سه درم تا پنج درم و جوارش عود و سفوف آن و جوارش عنبر و جوارش نارمشك براى برودت