و زيتون است و اضمدهى ملطفه به كار برند معده اسهال بدانچه مخرج آن باشد بايد كرد .
و اگر اسهال بعد قى استعمال نمايند بهتر باشد .
و اگر ماده خائص بود و منقلع نشود قى نمايند بدانچه قوى تر باشد مثل طبيخ جوز القى و خردل و فلفل و اين دوا مقى بلغم است مغز تخم قرطم كوفته به آب شبت حل كرده روغن غار بر ان انداخته بياشامند و در آن پر مرغ آلوده از آن قى كنند و بعد تنقيهى معده آنچه تعديل مزاج و تسخين و تلطيف نمايد استعمال كنند تا ماده بار ديگر پيدا نشود و چون ارادهى اسهال در مثل اين ماده نمايند يك روز پيشتر از آن بعد حمام نخود آب بياشامند و دلك بسيار استعمال نمايند و استحمام به آب حمات و اسفار و حركات نافع است و بيشتر عادت بعضى انسان چنان باشد كه بلغم بسيار در معدهى آن مجتمع گردد و كرات باسلق و خردل استعمال نمايند و از آن صحت يابد تقطيع جرم خلط و اسهال كه صاحب آن را عارض گردد .
و اگر بلغم حامض باشد ايارج به سكنجبين خورند و دوا و الفوتنج استعمال نمايند و ادويهى مسهلهى صالح اين چنين اخلاط غليظ صاحب افاويه و حسب صبر كبير و حب اصطمخيقون و صبر در سكنجبين به زورى قوى البزور مرتب به عسل است و اين ديارج مخصوص به مادهى غليظ است بگيرند تخم كرفس شش جزو اطراف افسنتين انيسون باديان هر واحد سه جزو فلفل سفيد مراسارون هر واحد يك نيم جزء قسط سنبل رومى كاشم هر واحد دو جزو مصطكى زعفران هر واحد يك جزو صبر هشت جزو قرص سازند و هر روز يك قرص به وزن مثقال بخورند تنقيه معده برفق نمايد و گاهى احتياج بايارجات كبار افتد و از آنچه اين كسان نفع يابند خصوصاً بعد تنقيه سابقه هليلهى مربى و شربت افسنتين و زنجبيل مربى است و موافق ترين اغذيه براى اينها شورباى قنا برو كنجشك سواى فراخ است كه اجرام فراخ بطى الانهضام طويل المكث در معده است .
و بدانند كه ضما مجفف معده و ناشف همه فضول از آن است و آب معدن آهن يا در آن آهن به مرات كثير داغ كرده معدهى رطب را نافع است و سكنجبين عنصلى سخت سودمند است و سكنجبين سفرجلى ساده براى مواد حار و به فلفل و زنجبيل براى مواد غليظه بارده خوب است و تركيبش اين است كه آب سفرجل مالى قليل العفوصت يك جزو و عسل براى مبرد و شكر براى محرور يك جزو و سركهى جيد كهنه نيم جزو بر آتش ملائم قوام نمايند و بردارند .
و اگر اراده كنند كه براى مبرد و سخت قوى النفع باشد در آن زنجبيل و فلفل داخل كنند و از آنچه نفع مىكند در تحليل مواد غليظ از معده چسبانيدن طفل غير بالغ خرد بلا حجاب از شكم است .
و ايضا اگر خلط بارد رطب باشد بر مسخنات محلله اقتصار كنند و از آنچه به تخفيف او به قبض نمايد در آن داخل نكنند كه آن خطر عظيم است دوا باشد يا غذا به سبب حبس خلط متشرب در جرم و معده ليكن اگر خلط به كثرت خود موذى باشد نه به فساد خود در تدارك آن ادويه و اغذيه قابضه استعمال بايد كرد و ادويهى مستفرغه بقى يا به اسهال نيز در آن لا بد است .
[ مصنف كامل ]
مصنف كامل گويد كه اگر سوء مزاج بارد مع مادهى بلغمى يا سوداوى باشد مريض راحب صبر يا حب ذهب يا حب افاويه يا حب ايارج يا حب قوقايا دهند و نقوع صبر استعمال كنند و امر به قى از ادويهى مقى بلغم نمايند .
و اگر تناول به قى بر آن سهل نباشد بعد خوردن ترب و نمك و خردل و عسل و شرب شراب قى كنانند و بعد قى زنجبيل مربى و هليله مربى و هليله مربى و آملهى مربى بدهند و چون معده پاك گردد مقويات معده تا مواد ديگر قبول نكند استعمال نمايند مثلًا قرص و رد بگلقند عسلى و قدرى مصطكى بدهند و بالايش گلاب كه در آن عود خام و مصطكى جوشانيده باشند بنوشانند و اين ضماد صبرافسنتين رومى هر واحد پنج درم مصطكى سنبل الطيب ساذج هندى قرنفل هر واحد يك نيم درم همه را باريك سائيده و موم سرخ پنج درم در روغن زنبق و روغن ناردين يا روغن قسط و روغن مصطكى هر واحد ده درم گداخته بياميزند تا مستوى گردد بر فم معده يا قعر او ضماد نمايند .
و اگر برد معده قوى و بلغم در - آن بسيار باشد ماء الاصول به روغن بيد انجير قدرى امروسيا در آن ماليده بدهند و بعد از اين ترياق كبير يك درم به شراب كهنه يا به قدرى ميسوسن بخورانند و يا مثروديطوس به شراب يا آب نعناع و آب سيب دهند و اين دوا مصطكى قرص و رد هر واحد سه درم كهربا نعناع خشك مربا موز عود خام هر يك دو درم بسباسه يك مثقال باريك سائيده به شراب و يا بآبى كه در آن مصطكى و سنبل و عود و قرنفل جوشانيده باشند بخورند و بايد كه هر چه مريض را از اين ادويه بدهند به حسب قوت عليل و علت دهند پس اگر علت ضعف باشد در علاج او حلنجبين و قرص و رد به مصطكى همراه گلاب كه در آن عود خام و قرنفل جوشانيده باشند كفايت كند .
و اگر مرض قوى باشد از معجونات مذكوره و ايارجات كبار و ماء الاصول استعمال نمايند .
[ بقراط ]
و بقراط در كتاب ابيذيميا گفته كه چون انسان را كرب و قلق عارض گردد و سببش بلغم عضن در معده باشد و بايد كه صاحب او را شرب ممزوج كه نه كهنه و نه نو باشد بدهند زيرا كه چنين شراب تسخين معده به اعتدال و اعانت بر هضم نمايد و چون طعام در معده ترش گردد زيرهى كرمانى نقاح اذخر قرد مانا فلفل هر واحد يك جزو باريك سائيده به وزن درم تا يك مثقال با شراب ريحانى بخورند ابو سهل گفته كه اگر