شريفه مىرود ؛ ولى در سم مشروب و غليان خون و توجّهش به قلب و رفع غليان و توجّه آن چارهاى به غير از فصد و اخراج دم به قدر ضرورت نيست .
اما ضدّيّت در سموم بارده ، به ايراد اشياء حارّهء با ترياقيّت است مفرده ، مثل شراب كهنه از هفت ساله به بعد اگر نباشد از سه ساله به بعد و سير خام و پخته و گردو و مركّبه ؛ مثل دواء الحلتيت متّخذه از : مرّمكّى و اصل ترخون هندى و جبلى - كه عرقرقرحا مىنامند - و سداب خشك و قسطين و پودنه و فلفل و قردمانا ، مساوى ، با ربع همه اجزاء ، حلتيت طيّب با عسل مصفّى و مقوّم عجين نمايند و تا دو مثقال با پياله شراب بياشامند و به قدر امكان از خوابيدنش مانع شوند و اصرار بر ماليدن بدنش به قوّت نمايند و به معطسّات از سباتش برآرند و ترياق كبير و ترياق اربعه و ثمانيه و مثروديطوس را هريك حاضر باشد ، صبح و شام بخورانند . در سموم حاره هم اين ترياقات قوية التأثير و الانجاح است .
بايد ملاحظه عوارض و تأثير آن سمّ را نموده : هرگاه به زودى انحلالى در قوّت و سقوط نفسى و غشى و برودت اطرافى با التهاب زيادى در شكم و حوالى قلب بهم رسد ، حدس صائب اين است كه از سموم ، قويه و سريعة الاهلاك است كه با مزاج انسان ، كمال ضديت و منافات را دارد ؛ پس بايد مبادرت به آشاميدن ترياقات قوية الأثر سريعة الانجاح مخصوصه به حفظ روح و اخراج سم از بدن نمود .
اگر توانى معلوم نمود از عوارض كه چه صنف از سموم است و يا تأثيرش به كجاى بدن و كدام عضو از اعضاى رئيسه يا شريفه بيشتر است ، به اصلاح آن بايد اقدام نمود ؛ مثلا اضطراب در اسفل بطن را به شيافات ملينه و حقنههاى لينه از شير و كره و روغن بادام و لعاب اسفرزه يا لعاب تخم مرو و تخم ريحان و آب طبيخ مخلصه و گاو زبان و امثال آنها علاج نمايند . اگر زردى در چشم و صورت نمايان شود ، معلوم است اضرارش به كبد بيشتر است ؛ بايد اطليه به موضع كبد مالند و اشربه خاصّه به كبد ، مانند آب كاسنى و زرشكيه و انارين ، قبل از ترياقات حافظه يا بعد از آن آشامند . اگر طپش قلب و غشى و تنگى نفس پديدار شود ، بدان اضرارش به قلب بيشتر است ؛ اطليهء مبردّه حافظهء قلب ، از قبيل صندلين ، گل داغستان ، سنبل الطيب ، پادزهر معدنى و امثال آنها را سائيده ، با آب گشنيز تر ؛ عرق بيدمشك ؛ گلاب ؛ عرق بهار ؛ عرق گاو زبان ؛ بادرنجبويه و امثال آنها بمالند و پارچههاى كتان متعدّده ، تر كرده و بر سينه و فم معده اندازند و اشربه بادرنجبويه و ابريشم و اظفار الطيّبدار و شربت فواكه مركّبه با ورق طلا و نقرهء
شرح و نگارش نو و روان از تسهيل العلاج و رساله حافظ الصحة ( فارسى ) — صفحة 286
مساهمون: مؤسسه احياء طب طبيعى
ص٢٨٦