خارجى سهمگينتر است يا عوارض درونى : اگر عوارض خارجى اشتداد بيشترى دارد ، يعنى درد و سوزش موضع گزيدگى و صدمات آن بيشتر است ، از ماليدن ادويهء جاذبهء سمّ « 1 » بر موضع استفاده كنند و در صورت دوم ، يعنى غشى و سقوط حركات و بىحسى اعضا ، اقدام بر شرب ترياقات « 2 » و علاج صدمات درونى نمود .
اما فصد ابتدائى - يعنى قبل از انتشار سمّ در بدن - در گزيدگى مارها را گرچه اطبا قاطعانه رد كردهاند - و البته بعد از انتشار جايز داشتهاند - ولى حقير به تفصيلى كه در طاعون گذشت ، معتقدم كه فصد از جانب موافق و پائينتر از قسمتى كه بستهاند ، از نزديكترين راهها در اخراج سم است ؛ گرچه در ابتداى امر باشد ؛ مثلا اگر گزيدگى در ساعد راست واقع شده است ، مرفق را محكم مىبنديم كه مانع سريان سم به ما فوق مرفق و تنور البدن شود و سپس رگ زير آن را فصد مىكنيم و با اين عمل ، شكى نيست كه خون حامل سم ، توسط طبيعت از موضع نيشتر كه رخنهء قريبه و نزديكترين و سادهترين راهها مىباشد خارج مىشود و هيچگاه از اين موضع نزديكتر و آسانتر به سوى اعضاى رئيسه يا شريفه كه از طرفى دورترند و از طرف ديگر ، طبيعت همواره حافظ و حامى آنهاست نمىرساند و انكار اين امر ، انكار حق است .
گزيدگى عقربها
علامت گزش آنها ، ورمى سرخ به همراه سفتى است و در بدن ، سردى و گرمى به اختلاف احساس مىنمايد و غالبا ضعف و كرب و عرقى سرد با سستى بدن دارد .
هامش
( 1 ) . مثل زفت ، فرفيون ، جاوشير ، قنّه ، پياز عنصل و . . .
( 2 ) . مثل ترياق فاروق ، يا مثروديطوس ، يا قرصى از : حبّ البقر ، سداب خشك برّى ، زراوند مدحرج ، حب الغار و تخم يونجه كه همه را كوفته و بيخته و با سركه خمير كرده و قرص بسازند و يك الى دو مثقال آن را [ دو مثقال شيرهء انگور ] بنوشند و مكرر حلتيت را با [ شيرهء انگور ] بنوشند و گردو و اطعمهء روغندار و چرب را بخورد .