نامند .
ماهيت آن : صاحب تحفه حكيم مير محمد مؤمن و ديگران نوشتهاند كه معدنى و مصنوعى مىباشد و معدنى را سه قسم گفتهاند يكى سفيد شبيه به پوست بيضه شتر مرغ كه بر او چيزى مثل نمك ظاهر باشد و بهترين اقسام است و ديگرى زرد و ديگرى كبود و شفاف و اين غليظتر از همه و مشهور به توتياى هندى و توتياى ديكيك در غايت حدت است و چند قسم ديگر نيز نوشتهاند چنانچه در تحفه و ساير تذكرهها مذكور است و امين الدوله نوشته كه توتياى بحرى نيز مىباشد و آن سنگهاى سفيد مستدير شبيه به سنگريزه است امّا دو قسم اول كه سفيد و زرد باشد ظاهر آن است كه مصنوع از دود قلعى و اسرب و شبح كه به فارسى شبه و روى توتيا و به هندى جست نامند باشد و سيّم را از مس به عمل مىآورند مؤلف گويد آنچه به تحقيق پيوسته آن است كه غير مصنوع نمىباشد امّا كرمانى كه انابيبى و سفالك و ميزابى يعنى شبيه به ناودان كه به هندى كهپريه و سنگ بصرى نيز نامند دودى است كه در كرمان كه معدن سرب است در وقت گداختن آن به عمل مىآورند بدين طريق كه كوره آن را دو طبقه مىسازند بلند و در زير آن جاى آتش كردن مانند اجاغ مىگذارند و از خاك چسپنده كه در عراق آن را خاك رست مىنامند قلمها و شمشهاى بلند به مقدار شبرى كه دو سر آن اندك باريك باشد مىسازند و خشك نموده در آب نمك غوطه مىدهند و باز خشك نموده در طبقات آن كوره چپ و راست و چليپا خوابانيده مىچينند تا اينكه در حين گداز سرب دود آن بر آنها بپيچد و منعقد گردد و ضايع نگردد و چون زمانى ممتد گذشت و يافتند كه دود بسيارى بر آنها پيچيده و منعقد شده است آنها را برمىآورند و مىشكنند و دودهاى منعقد مانند انبوبه و سفالك را از آنها جدا مىنمايند و آن توتياى كرمانى است و باز به دستور قلمها و شمشهاى تازه در آن كوره مىچينند و همچنين نوع ديگر آنكه شنيده شده كه كوره را مانند تنورى سرتنگ و بلند مىسازند و در زير آن جاى آتش مىگذارند و از پايين تا بالاى ديوار آن تنور سوراخها براى نصب كردن آن قلمها و شمشها مىگذارند پس قلمها و شمشها به نحو مذكور ساخته در آنها نصب مىكنند و بعد از مدتى كه دود بسيارى بر آنها منعقد گرديد آنها را برمىآورند و به جاى آنها قلمهاى ديگر نصب مىنمايند و همچنين از قلعى شبح به باى موحده يعنى روى توتيا شنيده شده كه به دستور به عمل مىآورند و بهترين آن پارچهها و انبوبهاى صلب بىخاك آميخته آنست و مستعمل نرم ساييده مغسول آن است زيرا كه استعمال غير مغسول آن جايز نيست و توتياى اخضر كه توتياى هندى است از مس با زاج سفيد به طريق احراق به عمل مىآوردند و اين مستعمل در امراض عين نادر است و اكثر مستعمل نوع كرمانى است كه ذكر يافت و آنچه مشهور به بصرى است نه از آن جهت است كه در بصره به عمل مىآورند بلكه از آن جهت است كه از كرمان به بصره مىبرند و از آنجا به جاهاى ديگر و در ممالك هند .
طبيعت آن : جالينوس در اول سرد و در دويّم خشك دانسته و حنين سرد و خشك در دويّم گفته و مغسول آن بارد و مجفف بىلذع و با قوّت تغريه و امّا اخضر هندى آن حار حاد يابس در چهارم اكال مجفف است در غايت تجفيف .
افعال و خواص : كرمانى آن از اكبر ادويه عين است و مقوى روح باصره و حافظ صحت چشم و مانع انحدار مواد به سوى آن و جهت قرحه چشم و بينى و قضيب و عانه و مقعده و سرطان متقرح و ساير اعضا و اندمال قروح و جروح و آكله و رفع بدبويى زير بغل اكتحالًا و ذروراً و طلاءً و مرهماً و با روغن گل جهت التيام جراحات عصب و نشف رطوبات و قاطع نفث الدم و نزف الدم و مقوى معده مسترخيه و جهت قروح ظاهرى و باطنى شرباً و ضماداً و شياف آن جهت حرقة البول و قروح مجارى آن و حمول آن جهت سيلان رحم نافع و مولد سدد ، مصلح آن عسل .
مقدار شربت آن : تا نيم مثقال .
بدل آن : به وزن آن شادنج و نصف آن توبال النحاس مغسول و گويند مرقشيشا و اقليميا است و طريق تشويه آن آنست كه آن را با آب ساييده قرص مىسازند و بر آتش نرم بر روى سفالى بگذارند و بگردانند تا خشك شود و به كار برند و توتياى اخضر هندى با قوّت سميت و اسهال قوى و قاتل است و مشروبا استعمال آن جايز نيست محرق و غير محرق آن در بعض امراض عين در اكتحال و ذرورات و بعض جروح و قروح در مراهم و اطليه و اضمده مستعمل و اهل هند گويند چون زهر خورده قدرى از آن بياشامد قى شديد آورد و از غايله آن نجات يابد و مقدار قليل محرق آن با آب بهنكره كه گياه هندى است و در حرف البا ذكر يافت طلاءً جهت تجفيف جرب رطب و قوبا و تحليل اورام خبيثه مانند جذام و قروح آن و جهت ناصور و غيرها قطوراً نافع و چون مقدار سه مثقال آن را با سه مثقال سرمه نرم سوده با پنج آثار آب ممزوج نموده در زرافه پر كرده در احليل تزريق نمايند در شبانه روزى سه چهار دفعه جهت قرحه مجارى بول كه به هندى سوزاك نامند نافع و اين آب تا پنج شش روز مىماند و فاسد نمىگردد و مىتوان استعمال نمود و به دستور يك در هم آن با دو درهم مرداسنگ با هم نرم سوده با نيم آثار ماست ممزوج كرده در پارچه كرپاسى انداخت آب صاف آن را كه از آن بچكد در زراقه نموده استعمال نمايند جهت مرض مذكور نافع و دستور غسل و پروردن كرمانى آن با آب غوره و شيافات آن و حبوب و مراهم توتياى هندى در قرابادين ذكر يافت و طريق
مخزن الأدوية ( ط . ج ) — صفحة 267
مساهمون: محمدرضا شمس اردكانى
ص٢٦٧