سمت شمال از 46 درجه و 4 دقيقه خط طولى شمالى الى 39 درجه و 30 دقيقه .
حدّ مزبور از بندرات درياى ازوف تا بندر آستارا كه واقع در ساحل بحر خزر است ممتد است و از طرف شرقى از درجه 54 الى 68 دقيقه خط عرضى جزيرهء فيرو ممتد است . سطح آن عرضا و طولا 439187 كيلومتر مربع مىباشد . عدهء نفوس اين ولايت به قرار اطلاع رسميّه كه در سنهء 1876 ميلادى به شماره رسيده 851 / 387 / 5 نفر بوده است . در هر كيليومتر مربّع بالتساوى 12 نفر ساكن مى باشد . طوايف معروفى كه در اين ولايت ساكناند ، مختلف است . قسمى از مسلمانان چادرنشيناند كه به زبان تركى متكلّم هستند . شغل آنان حيوانات و چهارپايان نگاهداشتن است . صنفى ديگر گرجىها و منكريلها هستند كه به زراعت مشغولاند ، و جمعى از ارمنى و جهود به امر تجارت اشتغال دارند . از اهالى دولت عليّه ايران عدهاى مشغول تجارت هستند . عمدهترين اينها تجّار طهران و تبريز و رشت مىباشند . تجارت آنها چايى و قند و ابريشم است .
عثمانىها مشغول به زراعت و فلاحت و توتونفروشى و نانوايى هستند . سنگ تراشىها و معدنچىها از اهل يونان است . از تبعهء فرانسه و ايطاليا و نمسه كه در قفقازيه سكنى دارند از ساير ملل مذكوره بسيار كمترند .
ميزان دخل و خرج مملكت قفقازيه در سنهء 1879 ميلادى از اين قرار بود :
دخل 311 / 791 / 7 خرج 166 / 490 / 7 پول منات .
خلاصه مقرّ حكومت ولايت قفقازيه شهر تفليس اكنون يكى از بلاد معتبره است . حكمران حالايى قفقازيه سردار اعظم ميخائيل برادر كوچك اعلى حضرت امپراطور روس است . در اين اوقات ، به شهر پطرزبورغ رفته بودند . منزل ايشان عمارت عالى و باغچه بسيار باصفايى است كه انواع گلهاى رنگارنگ در آنجا كاشتهاند . در سنهء ماضيه كه اعلى حضرت قدر قدرت اقدس شاهنشاه دولت عليّه ايران تشريففرماى فرنگستان بودند در تفليس در اين منزل باشكوه شرف نزول فرموده بودند . رود كر كه اسم سابقى آن سردين است . ابتداى اين رودخانه از خاك ارمنيه عثمانى است كه منبع اصلى از
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 90
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص٩٠