و نصف ديگر مسلمان است . شماره نفوسش به غير از فقرا 20 هزار نفر است . دو مسجد بزرگ و دو مدرسه به جهت اطفال مسلم و غيرمسلم ترتيب دادهاند كه در آن دو مدرسه تعليم داده مىشود زبان روسى و فرانسه و بعض علوم رسمى .
هشت باب كليسا دارد كه يكى از آنها روسى و مابقى مختص ارامنه است . در اين سال از قضاياى اتفاقيه به واسطه دو بليّت عظمى يكى ملخ و ديگرى موش كه بىحدّ حاصلات و زراعات را تلف و ضايع كرده بود ، اهالى قلعه شوشى و توابع آن دوچار قحط و غلاى سختى شده بودند و از يك طرف هم شدّت زمستان نيز علاوه بر آنها شده حبوبات قيمت فوقالعاده پيدا كرده بود . گندم پوتى به پانزده هزار دينار رسيده . فقرا و ضعفا را از اين جهت خيلى سخت و بد مىگذشت ، ولى از همّت صاحبان بذل و جود بهقدر نه هزار منات وجه اعانه جمع شده . ما بين آنها قسمت شده تا اوان محصول تازه ، صرف معاش خود سازند . متموّلين جماعت ارامنه نيز دستگيرى زيادى كرده بودند .
از دهكدهنشينان اهالى ايران بهقدر سيصد نفر در قلعه ساكن هستند . غالب آنها به كارگرى و مزدورى اشتغال دارند . خط تلگرافى از قلعه از راه گنجه به تفليس ممتد است و چاپارخانه هم عبارت از راهى است كه به طرف گنجه مىرود .
معرفى ميزبان در قلعهء شوشى
چنانكه سابقا ذكر شد كه جناب آقائى ثقة الاسلام با اتباعشان در ورود به قلعهء شوشى بنابر دعوت مخصوصى كه پيشتر خواسته شده بود ، در خانهء مهديقلى خان مرحوم فرزند ابراهيم خليل خان منزل فرموده ، در ايام توقّف كه مدّت هجده روز طول كشيد ، صبيّه مرحوم مهديقلى خان مرحوم آنچه لازم پذيرايى و مهماندارى بود در حفظ مراتب احترامات جناب مستطاب معزّى اليه به قدر سر موئى فروگذارى نكرد و كمال انسانيّت را بجا آورد .
مشار اليها حقيقتا موصوف به صفات مردى و داراى آثار بزرگى است . يگانه وارث اسلاف و حاكى اطوار اجداد خودش است . چون از خوانين و بزرگان اين بلد به يادگار در صفحهء روزگار ، تنها همين يك دختر باقى مانده ، اين است كه