سوارى پرت شود ، ولى خداوند تفضّل فرموده صدمه نرسيد . به فاصلهء يك ورس از رود كورك در وسط راه درخت چنار قوىهيكلى است . اهالى قراباغ كه همراه بودند مذكور داشتند كه مصالحهنامه دولت عليه ايران با ابراهيم خليلخان در خصوص قراباغ در اين موضع منعقد ساخته كه الآن هم همان مصالحهنامه در نزد اولادخان مزبور در قلعه موجود است ، و چون اين مكان در دامنهء كوهى كه موسوم به گلستان است شرايط معاهده و مصالحه منعقد شد ، از اين جهت همان مصالحهنامه موسوم به گلستان گرديد .
فى الجمله بعد از قطع نه ورس مسافت به رودخانهء بزرگى رسيديم كه گوران گويند با كاف فارسى و در جنب اين رودخانه ، ده مختصرى است كه مسكن طايفهء گوران است و رئيس ايشان ميرزا آدى گوزل بود كه اين ده راآباد نموده .
سه گنبدى در اين قريه نمايان بود . گفتند قبور رؤساى گورانها است و اين رودخانه حد و سدّى است ما بين خاك گنجه و محال ترتر . محال مزبور تا چند سال قبل جزو حكومت قراباغ بوده . بعد از آنكه آباد و معتبر شد از حكومت گنجه مجزّا گشته ، حكومت مستقله شد .
بعد از طىّ سه ورس استانيساى زيوه است كه در آنجا كاروانسراى و قراولخانه درست كردهاند . اطرافش پر از اشجار و بيدزار است . بعد از قطع سيزده ورس از استانيساى زيوه به قريهء توپال كه ده معتبرى است رسيده . از اينجا راه مارپيچ و پست و بلند زياد پيدا نموده ، به مسافت زيادى به رودخانه ترتر مىرسد . عرض اين رودخانه زياد و پرسنگلاخ است . پلى ندارد ، ابتداى اين رودخانه متصل به كوههايى كه در نزديكى درياچه گوگجه واقع است ، به نوعى آب اين رودخانه محيط بر خاك اين محال است كه اكثر مزارع محال ترتر را مشروب مىسازد و غير از اين رودخانه در محال مزبور 66 قنات مشهور است .
آبادى ترتر در كنار اين رودخانه در دامنهء كوه مرو واقع شده از قصبه تا كوه دو فرسخ راه است . اين كوه از جبال مرتفعهء مشهوره ولايت قفقاز است كه از اكثر جاها ديده مىشود . دامنههاى اين [ كوه ] در فصل بهار تفرّجگاه خوبى است براى
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 251
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص٢٥١