زيادتر و نزد وزير و صاحب خراسان مىباشد « 1 » و در زمرهء اشخاصى است كه رياست و توليت كارها برايشان مقرر است . و از اهالى قزوين نيز بعضى معارف در خراسان مىباشد كه رياستى ندارند ولى داراى علم و فضل و پاكيزگى مىباشند .
قم شهرى است با حصن و حصار و فراوانى نعمت . آب خانههاى قم از چاه و مياه باغات و بساتين از رودخانه . فواكه و اشجار پسته و فندقش بسيار و در آن نواحى ديگر فندقى نيست مگر در شهر لاشتر ( الشتر ) كه در آن فندق زياد است و در جميع جبل نخل نيست مگر در صيمره و سيروان و شابرخاست و آن هم اندك و قليل است ولى به واسطهء نزديكى بلاد مذكوره به عراق نخلهاى آنها بسيار خوب مىباشد . بالجمله جميع اهل قم شيعه هستند و احدى با آنها مخالطه نكرده و غالب مردم اين بلد عرب هستند « 2 » .
كاشان شهرى است كوچك . بناى اين شهر و شهر قم هردو از گل است و ساير بلاد جبل نيز همينطور است مگر رى كه بناى آن از گچ است . و جميع شهرهاى جبل لطيف و متقارب مىباشد و در تمام جبل درياچهء كوچك و بزرگ نيست و شهر متصل به دريا هم مطلقا ندارد و نهر عظيمى كه قابل كشتىرانى در آن باشد در جبل نيست مگر دو نهر كه فاصله و كشيده شده است در ميان كوههاى جزيره كه از نواحى ارمينيه مىآيد بر كوههاى داسن و آن دو نهر معروف به زابين « 3 » است و گويا خارج مىشوند از جبال به جهت اينكه مىريزند به دجله و من آن دو نهر را به خوبى و بتمامه از مخرج و منبعى كه دارند و آن مخرج و منبع در جبال جزيره است ما بين آذربايجان و نواحى موصل ديدهام و بر شهرهاى مزبوره و نواحى موصوفه جبال شاهقه و تلال شامخه و پست و بلندىها و درههاى صعبه غالب است مگر ما بين همدان و رى تا قم كه جبال و صعابش كم است و بلادى كه احاطه دارند به جبل از حد شهرزور تا حلوان
هامش
( 1 ) - صورة الارض : « من او را از جملهء ملازمان ابو جعفر عتبى ديدم كه شغل بريد ماوراء النهر را به عهده داشت » ص 113 .
( 2 ) - ايضا : اغلب آنان عرباند و زبانشان فارسى است .
( 3 ) - يعنى زاب كبير و زاب صغير . اين رودخانه از كوههاى كردستان سرچشمه مىگيرد و به عراق مىرود و در آنجا به دياله مىپيوندد و سپس به دجله مىريزد .