نظام الملك طوسى وزير ملكشاه ساخته شده . تاريخ بناى آن تقريبا هشتصد سال و در عهد همين پادشاه يعنى ملكشاه سلجوقى به اتمام رسيده است .
صفهاى وصل به اين مسجد است معروف به صفهء عمر و عقيدهء اهل بلد اين است كه بانى صفه خليفهء اموى عمر عبد العزيز است . در صورتى كه اين عقيده مطابق با واقع باشد صفه را عمر عبد العزيز بنا كرده و ملكشاه مسجد خود را طورى ساخته كه با صفه اتصال داشته باشد .
بالجمله عظمت و رفعت اياوين « 1 » و شبستان و وسعت اين مسجد زياد است و چون به مرور دهور خرابى به هم رسانيده سلاطين صفويه آن را مرمت كرده و بعضى تصرفات نيز در اصل بنا نمودهاند . تقريبا در زاويهء ما بين شمال و مغرب مسجد ، مقبرهء مرحوم ملا محمد تقى و ملا محمد باقر مجلسى است كه غالبا اهالى بدان مقبره رفته فاتحه مىخوانند و استمداد از آن ارواح زكيهء زاهره مىنمايند . ابواب مسجد متعدد و از هر درى به محله و سمتى مىروند . در وسط مسجد حوضى است . بالاى حوض بر روى پايهها عمارتى ساختهاند كه در بعضى از فصول براى نشستن خالى از لطف و مقامى نيست .
جامع ديگر كه در آن نماز جمعه خوانده مىشود مسجدى است كه معروف به مسجد شاه و در يك سمت ميدان نقش جهان اصفهان كه محاذى با سردر قيصريه و ملاصق چارسو مقصود است واقع مىباشد . اين مسجد از بناهاى شاه عباس اول و در سنهء يك هزار و بيست و يك هجرى اقدام به بناى آن نمودهاند . الحق نظير اين مسجد در هيچجا ديده نمىشود و بناى واحدى است كه ديده از تماشاى آن سير نمىگردد . رفعت بنا و عظمت و شأن و شكوه و استحكام آن و كاشيهاى بسيار ممتاز و قطعه سنگهاى بزرگ مرمر و غيره و كتيبههاى خوش و درهاى عالى كه در آن نصب شده و به كار رفته همه در عالم خود به درجهاى امتياز دارد كه تماشاكنندگان را واله و مبهوت مىنمايد .
مسجد ديگر مسجد مشهور به مسجد شيخ لطف الله است . بانى اين مسجد نيز شاه عباس اول است و قبل از مسجد سابق الذكر بنا كرده يعنى در سنهء يك هزار و ده هجرى ساخته شده در ميدان نقش جهان محاذى
هامش
( 1 ) - يعنى ايوانها .