چالوس شهرى است واقع در جبل در سرحد طبرستان در هشتفرسخى رى .
ابن فقيه گويد در مقابل شالوس شهرى است موسوم به الكثيره نزديك به كجور كه حاكم آنجا اقامت دارد . از چالوس به آمل از كوهستان ديلم بيست فرسخ است .
بعضى ديگر از علماى جغرافى نگاشتهاند كه چالوس از آباديهاى معتبر طبرستان است زيرا كه در زمان معتصم خليفه محمد بن اوس را كه از امراى خليفه بود به حكومت طبرستان نامزد كرد . مشار اليه خود در رويان قرار گرفت و چالوس را به احمد پسر خود سپرد .
مؤلف گويد : چالوس حالا اسم شهر و آبادى مخصوصى نيست بلكه اسم رودخانهء بزرگى است كه فاصلهء ما بين بلوك مرزنآباد كجور و كلارستاق مىباشد . منبع اين رودخانه از نقاط مختلفه است و سرچشمهء عمدهء آن از طالقان و كندوان و دونا و ناتل مىباشد . به اين معنى كه رودخانهاى كه از طرف دونا جريان دارد در زير گردنهء موسوم به هزار چم داخل مىشود به رودخانهاى كه از سمت طالقان جارى است و در اين موضع كه دو رودخانه به هم وصل و يكى مىشود موسوم به چالوس مىگردد و تا انتهاى سير آن كه دوازده فرسخ است و به درياى خزر مىريزد همين اسم را دارد و درهاى كه مجرا و بستر اين رودخانه مىباشد نيز چالوس ناميده مىشود . و اين دره از طرف يمين رو به دريا محدود است به بلوك حاصلخيز باصفاى كجور و از طرف يسار به اراضى و مرتع ييلاق خوشهواى كلاردشت و بيرون بشم ابتداء دره تنگ و از زير گردنه سنگلاخ مىباشد الى دو فرسخ بعد از آن يكمرتبه در حوالى توئير وسيع شده و نهايت باصفا مىگردد . از قرار تسطيح اراضى و بريدن جنگل چنين معلوم مىشود كه در ازمنهء سالفه زراعت وافرى در اين امكنه مىشده اگر چه حالا هم نواحى مرزنآباد داير و آباد و در آن زراعت و كشت كامل مىشود لكن بهطور يقين مثل ايام قديم نيست .
بالجمله در حوالى پل كرات كه آن را پل زغالى هم مىگويند و بعد از ايجاد راه جديد پل محكمى آنجا ساخته شده و موسوم به پل ناصرى گرديده مجددا اين دره به شدت تنگ و كموسعت مىشود و اطراف آن كوههاى سخت سنگى كه در جنگل طبيعى اولى مستور است نمودار
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 1974
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص١٩٧٤