مواضع اين شهر مسطح و روح و صفاى آن زياد و آب و هواى آن سازگار و نهايت خوبى و اعتدال را دارد . منتها درجهء گرما در تبريز هشتاد و دو درجه و بيشتر از سى چهل روز امتداد نخواهد داشت و آخر درجهء سرما بيست و هشت و امتداد آن دو ماه است . از سمت مشرق آبادى شهر متصل به دامنهء كوه سرخاب و از جانب مغرب به منتهاى يانق و از طرف جنوب به اطراف كوه سهند و شمال آن باز است . قلعهء اين شهر را تقريبا هفتاد سال قبل نجفقلى خان دنبلى ساخته و ديوارى بس محكم داشته . خندق اطراف آن را در هزار و دويست و چهل و يك نواب نايب السلطنه مرحوم طابثراه ( عباس ميرزا ) احداث نمودند . ولى ديوار قلعهء مسطور حال خراب و آنچه هم باقى مانده بود به حكم ديوان همايون از ميان برداشته و بهجاى آن خانه و آبادى ساختهاند و عمارات و بيوتات اندرون شهر را متصل به بيرون مىنمايند . ولى دروازههاى قديم هنوز باقى است و به هشت دروازه مشهور است و اسامى آن از اين قرار است : خيابان ، باغ ميشه ، سرخاب ، شتربان ، اسلامبول ، گجيل ، مهادمهين ، نوبر . اما قلعهاى كه غازان خان در سنهء هفتصد و دو هجرى براى تبريز بنا نمود داراى پنج دروازهء بزرگ و هر دروازه رو به جانب جادهء بزرگ شهرى باز مىشده از جمله يكى رو به جادهء بغداد و يكى به جادهء عراق و يكى به جادهء خراسان و يكى به جادهء اران بوده . و هشت دروازهء كوچك ميان اين پنج دروازه قرار داده بود كه هشت دروازهء قديم كه مسطور شد عبارت از آن است .
عرض ديوار اين قلعه را ده ذرع و طول آن را پنجاه و چهار هزار قدم و محيط به محلات چرنداب و سرخاب و بيلان كوه و باغات نوشتهاند .
جمعيت شهر تبريز مطابق نگارش علماى قديم جغرافى ، در اعصار قديمه پانصد هزار نفر بوده و زمانى كه شاردن مسافر فرانسوى به تبريز سفر كرده از قرار تعيين او پانصد و پنجاه هزار نفر و قدرى بعد از آن سيصد و پنجاه هزار نفر و شصت سال قبل پنجاه هزار نفر و حال دوباره رو به ازدياد نهاده و از قرار تخمين به دويست هزار نفر رسيده .
اسامى محلات تبريز از اين قرار است : نوبر ، خيابان ، سرخاب ، دوهچى ، ويجويه ، مهادمهين ، امير خيز ، باغ ميشه . و اين محلات را توابع است كه اسامى آنها نيز از اين قرار است : شش كلان ، پل سنگى ، چرنداب ، مقصوديه ، اهراب ، مرالان ، سيلاب ، اخونى ، ليلآباد ، قراآقاج ، چوست
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 551
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٥٥١