از لنگرگاه بوشهر تا كناره تقريبا يك فرسخ است كه بايد به توسط قايقها اين مسافت طى شود و مسافرين و مال التجاره را از كناره به كشتيها برسانند . تجارت هندوستان به ايران و ايران به هندوستان بيشتر در اين بندر و بندر عباسى و قليلى در بندر لنگه است . معروف است كه در شصت هفتاد سال قبل از اين هر سالى بيست و دو سه هزار تومان حق گمرك حاكم بوشهر بوده . مسافرى كه شصت سال پيش به بوشهر سفر كرده جمعيت بوشهر را تخمينا پنج هزار نفر نوشته ولى جمعيت حاليه از دوازده الى پانزده هزار نفر است . آب خوردن بوشهر بسيار بد است و در شهر آب خوراكى به هيچوجه پيدا نمىشود . اهالى بوشهر آنهائى كه متمولاند از سه فرسخى شهر از قريهء موسوم به اتىشاجى براى آنها آب خوردن خوب مىآورند و غير متمولين آب خوردنشان از چاههاى نيم فرسخى بوشهر است كه آب آنها چندان خوب نيست و عمق اين چاهها كمتر از سى ارج نيست . اطراف شهر بوشهر صاف و شنزار و خشك و لم يزرع است . اغلب مردم بوشهر مبتلا به رمد « 5 » مىباشند و غالبا اين درد چشم منتهى به كورى مىشود و سبب ، وزيدن بادهاى گرم است كه شنهاى ريز گرم را وارد به چشمها نموده سبب علت آنها مىگردد و يمكن به جهت اينكه بيشتر اهالى رسم كفش پوشيدن ندارند و پا برهنه روى اراضى گرم راه مىروند به اين علت مبتلا مىشوند .
شهر بوشهر در غربى شيراز و مسافت ميان شيراز و بوشهر صد ميل است و چون كوهها و گردنههاى عظيم صعب المرور در راه است اين مسافت به صعوبت طى مىشود و قوافل نادرا كمتر از ده روز از شيراز به بوشهر رسند . اين بندر از بنادر نوآباد و بناى آن را قدمتى نيست و پيش از آبادى اين بندر ، آبادى در ريشهر كه از مواضع قديمهء دنياست و در ذيل ذكر آن بيايد بوده چنانكه در جغرافى و اطلسهاى قديم از بوشهر ذكرى و اسمى نيست بلكه اين شهر در زمان صفويه نيز به پا نبوده . معروف است كه بناى شهر بوشهر را شيخ نصر عرب كه معاصر بوده نموده .
در شصت سال قبل اهالى بوشهر غالبا عرب و هندو بوده و هفت مسجد و دو كاروانسراى بزرگ و نيز سه حمام بزرگ داشته ليكن در اين
هامش
( 5 ) - رمد ( به فتح اول و ثانى ) به معنى چشم درد مىباشد ( ا ع ) . و مسلما بيمارى مورد نظر تراخم بوده .