« عقرقوف مركب از عقروقوف و كنايه از بناى مرتفع است .
گفتهاند قريهاى از نواحى دجيل است و چنين نيست بلكه او قريهاى از ناحيهء نهر عيسى است . ميان آن و بغداد چهار فرسنگ مسافت است و در جانب اوتل عظيم مرتفعى است كه از پنج فرسنگ ديده مىشود و در وسط آن بنائى از خشت و بوريا و منهدم شده است و آنچه از آن بنا خراب شده و به اطراف آن ريخته به مثابه تل مرتفعى است » . و در معجم البلدان مىگويد : « عقرقوف قريهاى است از نواحى دجيل . ميان او و بغداد چهار فرسخ است و در جنب آن قريه تل عظيمى است از خاك كه از پنج فرسخ راه ديده مىشود و چنان به نظر مىآيد كه گويا قلعهء عظيمى است و معلوم نيست كه چه بوده است » . ابن الفقيه نوشته است كه مقبرهء ملوك كنعانيين است و آنها ملوكى بودند قبل از ساسان كه اصل آنها از نبط است . و بعضى اهل تاريخ نوشتهاند كه اين قريه ناميده شده است به اسم عقرقوف بن طهمورث الملك . و ابن ابى قطيفه گفته است كه پادشاه روم نمىگرفت احدى از اهل بغداد را مگر اينكه سؤال مىكرد از او احوال تل عقرقوف را و هرگاه مىگفت آن تل به حال خود باقى است امر مىكرد كه بايد آنجا به روى و در آن مسكن بگيرى . و سعد بن زيد بن ابى وديعه در زمان عمر به عراق آمد و در عقرقوف منزل گرفت و اولاد او در آن قريه مسكن گرفتند و ماندند و اين سعد از صحابه است و در بدر و احد حاضر بوده . مراصد و معجم البلدان هردو از ياقوت حموى است . ابتدا معجم البلدان را تأليف كرده بعد از آن مراصد را فهرست مانند با بعضى ملحقات و تحقيقات ثانوى نوشته است . جاى حيرت است كه در ششصد [ سال ] قبل كه تاريخ تأليف كتب است وضع عقرقوف را بههمين طور نوشته است كه بىتفاوت حالا مشاهده مىشود . بورياونى آن هيچ عيب نكرده و درست نمىتوان دانست كه بناى آن در چه عصر بوده و از كى باقى مانده است ؟
مؤلف گويد : من بنده خود در اين روز به شرف التزام ركاب همايونى مشرف بودم و عقرقوف را ملاحظه نمودم . در بعضى از كتب تاريخ ، عقرقوف را از اين قرار نوشتهاند :
« يكى از بناهاى كهنه كه در حوالى بغداد است برج عقرقوف است و مسافت آن تا بغداد چهار ساعت راه است . وقتى كه شخص بالاى برج خراب شده صعود مىنمايد از هر سو كه نظر مىنمايد آثار آبادى قديم
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 409
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٤٠٩