و علاوه بر بغداد در اعصار مختلفه در كنار او امصار و مدن كبيره بنا شده چنانكه در قديم شهر نينوا و سلوسى ( سلوشيه ) و طيسفون و بعد از آن موصل و ديار بكر و غيره در كنارهء آن عمارت يافت و در وصف دجله و بغداد گفتهاند :
مشرب الخضر ماء بغداد * نار موسى لقاء بغداد
ميم مصر اذل من الف الو * صل اذلاح باء بغداد
و در كنار دجله اغلب جاها نيزار و چوب گز فراوان و در ميان آن شيران قوى پنجه و ساير حيوانات دشتى مأوا دارند .
بالجمله جمعيت شهر بغداد و سكنهء دائمى آن غالبا هشتاد هزار نفر است پنجاه هزار آن اعراب كه همه مسلمانند و بيست هزار عثمانى و ما بقى يهود و كرد و عيسوى مىباشند . سود تجارت بغداد هميشه ضرب المثل بوده امتعهء فرنگ و عربستان و هندوستان و تركستان و ايران در آنجا خريد و فروش مىشود در واقع چهار سوق تجارت است كارخانجات دباغى زياد در بغداد موجود و پوست دباغى شدهء آنكه موصوم به تيماج است مرغوب و معروف است . كارخانههاى شعربافى هم از هر قبيل دارد .
از مس نيز بعضى اشياء خرازى مىسازند . دولت عثمانى در بغداد كارخانهء توپريزى و كشتىسازى دارد . در اين زمان عمارات عاليه و ابنيهء با زينت در بغداد كمتر هست شايد زمانى كه پايتخت خلفاى بنى عباس بوده امتيازى داشته كه بعد از انقضاى خلافت اين طايفه و مردهور ، تصاريف ايام آنها را محو نموده باشد . بههرحال اينك خانهها بسيار بد و كوچههاى تنگ و كثيف و از آثار ابنيهء خلفا كه در بغداد كهنه بهسمت كاظمين - عليهما السلام - بوده جز يك ايوان چيزى مشهود و باقى نيست . بغداد نو كه بهسمت ايران است آبادتر مىباشد و قلعهاى ارك مانند از آجر با بروج زياد در بغداد تازه ساخته شده و اطراف آن خندق عميقى حفر كردهاند ولى اعتبار و استحكامى كه لازمهء قلعهء سرحدى است ندارد . هرقدر داخل قلعه كثيف و ناتميز است بازارهاى بغداد نو پاكيزه و خالى از كثافت است و كسبهء زياد از هر ملت و مذهب آنجا مشغول تجارت مىباشند و هر متاع كه حاصل كارخانجات هر نقطهاى از كرهء ارض باشد آنجا موجود است . قهوهخانه و حمام زياد در اين شهر مىباشد . والى بغداد در قلعهء مشرف به دجله عمارت دارد . در شهر بغداد از جاهائى كه گردشگاه