در آثار البلاد گفته باب الابواب شهر عجيبى است در كنارهء درياى خزر كه آن را با سنگ ساختهاند . وضع آن مستطيل و طول آن ثلث فرسخ و عرض آن به قدر يك تير پرتاب است . دروازههاى آهنى و برجهاى زياد دارد و در هر برجى مسجدى است براى مجاورين و طلاب علوم . اين شهر از بناهاى انوشيروان عادل است . در پهلوى او كوهى است كه دماغهء او پيش آمده است . در آثار الاول گفته باب چهار موضع است :
اول شهر كوچكى است نزديك حلب . ثانى قريهاى است از قراى بخارا .
ثالث اسم كوهى است در نزديكى هجر در خاك بحرين رابع كه آن را باب الابواب گويند شهرى است در ساحل خزر كه صور طلسميه در آن براى دفع ترك هست و در زمان ما عثمان پاشا بن ازدمر وزير سلطان مراد خان بن سلطان سليم خان عثمانى آن را مفتوح نموده و در آن قلعهها ساخت و اين كوه را انوشيروان در شعب « 1 » كوه فتح « 2 » ساخت . اين كوه نهايت عظيم و صقع آن جليل و فروگرفته است . ممالك و طوايف كثيره دارد .
ديوارى عظيم از اين شهر ابتدا نموده و به قدر يك ميل راه در ميان دريا بوده كه در اين مسافت آب دريا داخل و از اين سوى ديوار مىباشد و كشيده مىشود ديوار در كوه فتح از بالاهاى آن كوه و پائينها و شعاب آن چهل فرسخ امتداد دارد و منتهى مىشود به قلعهاى كه آن را طبرستان « 3 » مىنامند و در هرسه ميل مسافت يك دروازه از آهن ساخته و طايفه را به مستحفظى گذاشته و كوه فتح زياده از دو ماهه راه ممتد است و در حوش و حول آن طوايف مختلفه ساكن است كه جز خدا كسى شمارهء آنها را نمىداند . صاحب نزهة القلوب گويد مغول ، باب الابواب را « دمرقاپو » خوانند .
مؤلف گويد باب الابواب از شهرهاى معتبر داغستان است . قلعهء محكمى در بالاى كوهى كه مجاور شهر است ساخته شده . معروف است اسكندر رومى بناى اين شهر نموده و انوشيروان عادل حصارى بر آن كشيده . گويا اين قول عليل باشد . زيرا كه اسكندر هرگز به دربند نيامده
هامش
( 1 ) - شعب به كسر اول راه در كوه را مىگويند ( ا ع ) .
( 2 ) - فتح ظاهرا قبج بوده كه معرب كبك بوده باشد و از تصريف كتاب فتح شده و در هر حال كوه قفقاز مقصود است ( ا ع ) .
( 3 ) - ظاهرا « طبرسران » درست است .