شهرهاى عراق ، مخصوصا سامره « سر من رآى » و وهابىهاى حجاز به سلامت بازگشته باشد ، اگرچه سفر مشهد رضا نيز خالى از اين گونه مخاطرات نميآمد و بدتر از رفتار قتل و كشتار آنان ، تركمنان تركمن صحرا و گنبد قابوس بودند كه زائران را به جرم شيعه بودن از دم تيغ بيدريغ گذرانده قتل عام ميكردند .
بارى طول مدت سفر كربلا اگر بازگشتى بر آن مترتب ميگرديد هم كمتر از شش ماه به طول نميانجاميد چه آن نيز حدود چهل تا چهل و پنج روز رفتن و به همين حساب برگشتن آن طول ميكشيد و شهرها و زيارت گاههائى نيز در نقاط مختلف داشت كه هريك را نيت يك ماهه لازم ميآمد و شرح وقايع بسيار و تعريف مشاهدات فراوانى از « جسر » « 36 » بغداد و ناودان طلاى صحن امير المؤمنين و « تل زينبيه » و قبر شش گوشهء حسين و هفتاد و دو تن و نهر علقمه و گنبد دوقلوى حرم كاظمين و سامره و قبر شيخ عبد القادر كه فحشش دادهاند و شط فرات و واگن اسبى ميان نجف و كوفه و ماشين دودى بصره و بغداد و نخلستانهاى خرما و عربهاى چفيه اگال به سر و اسبابآلات نمايان اغراقآميز ايشان و ديگر و ديگر توصيفات كه مسافر با خود به ارمغان ميآورد .
بعد از آن سفر مكه و مسافرت حج بود كه آن نيز يكسال طول ميكشيد به اين حساب كه مسافران آن در ماه رجب به راه افتاده در ماه رجب سال بعد مراجعت ميكردند و مسير اين سفر از تهران از همان طريق كربلا بود كه از جانب قصر شيرين و خانقين به كاظمين رسيده زيارت اعتاب مقدسه بجا آورده و سامره و ائمهى مدفون در آن را زيارت كرده بازگشت به كربلا نموده و از آنجا روانهى نجف گرديده تشرف قبور شهداى اين دو شهر را حاصل نموده عزيمت ديار شام ميكردند كه از آنجا نيز پس از ديدار قبور حضرت زينب و حضرت رقيه و رأس الحسين و ديگر مدفونين حركت به طرف مدينه و از آنجا ارادهء مكه ميكردند
هامش
( 36 ) . پل قديمى روى شط فرات را در بغداد جسر يا جسر بغداد ميگفتند .