ديگران هممسلك بودند . ولى اكنون من معاينه مىنمايم كه سلطان فوج فرانسه به چه مكلف و مؤظف است ، من به چه . اگر با رفقا همراهى نكنم ممكن نيست . اگر همراهى كنم در نزد نفس و وجدان خود منفعلم . از آن جهت اعراض كرده ملاحظه نمودم از فرنگىمآبى در اين گونه موارد بوى انسانيت و مدنيت واضحتر منتشر است ، اين مسلك را اختيار كردم و طريق مدنيت پيمودم . »
بنده عرض كردم : « سركار خان ! به اعتقاد شما در ايران بتوان قانون گذاشت ؟ »
خنديد و گفت : « قانون ذىروح نيست كه خلق كردن آن خارج از حيز اقتدار بشر باشد ؛ قانون عبارت از قراردادى است كه داده شود . مثلا ديروز وزن يك من پنجاه مثقال مروج بود ، امروز بايد هفتاد مثقال باشد ؛ لكن اين قانون وقتى كسب عموميت خواهد نمود كه اول دولت غلهء انبار خود را به همان سنگ وزن و به رعيت بفروشد تا ديگران هم پيروى نمايند . »
گفتم : « پنجاه مثقال را به هفتاد تبديل كردن موقوف بر علم است كه بداند بيست مثقال كه بر پنجاه علاوه كردى هفتاد مىشود . »
گفت : « همان بيست را كه به پنجاه زياد كنى هفتاد مىشود ، ولى هفتاد را به دويست و هفتاد و نه تقسيم كردن علم مفصل لازم دارد ؛ همان هفتاد كردن هم وابسته به يك حكم قطعى است كه علم تقسيم هم داخل آن حكم خواهد بود . حكم صحيح همان اقدام جدى در تدارك مكاتب و به قدر مقدور از خارجه حاضر نمودن اسباب آن و فراهم آوردن استاد و معلم است . »
بنده گفتم : « جناب خان ! از قرارى كه شنيدهام ، كار قانون نه چنان سهل و آسان است كه بدين زودى از فيض و بركت آن تمتع توان برداشت ؛ و علاوه بر اين ، مىگويند الفباء مسلمانان زياد مشكل و بىمعنى است ، در تعليم و تعلم با اهل اروپ ده سال تفاوت مىكند . مثلا يك نفر بچهء مبتدى مسلمان را با يك نفر مبتدى فرنگى توأم تعليمدهى ، بچهء فرنگى ده سال پيشتر تحصيل خود را تمام مىكند . »
رضا خان گفت : « الفباء ما شك نيست بىمعنى و در اينكه سخت و مشكل است حرفى نيست ؛ ولى آن وظيفهء ادارهء معارف است كه اصلاح كند - اگر احيانا معارفى داشته باشيم - اما اين فقرهء دخل به مراتب قانونى ندارد . نظير اين در ميان است : اشكال الفباء ژاپون هزار مرتبه مشكلتر از ماست ، چنانكه بايد پانزده هزار اشكال را حفظ كنند تا داراى دانستن لغت ژاپون و ادبيات آن زبان شوند . اين ملت با وجود اين اشكالات تدريسى ، در اندك زمان از تحصيل علوم و صنايع و از رموز ملكدارى و رعيتپرورى و
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 378
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٣٧٨