وقت تسكين جزر و ازدياد باد به سمت مراد و از جمله الطاف ربانى كه خود برأى العين ديد آنكه يك كشتى از مشرق به طرف مغرب و ديگرى به عكس آن در يك باد كه بحسب ظاهر به جهت يكى موافق و به جهت ديگرى مخالف مينمايند هر دو طى طريق مقصد ميگردند .
بيان جزر و مد و هيجان خليجها و بحر محيط
. معروض ميدارند كه ارباب سير و اصحاب تواريخ هريك در كتب خود ذكر بحر محيط و غير آن و بيان هيجان آب و جزر و مد دريا را باقوال مختلفه نمودهاند « 1 » و خلاصه اقوال ايشان كه بصواب اقربست آنست كه بحر محيط دور كره ارض را احاطه كرده از آن خليجات سبعه منشعب و هريك بنامى مسمى و داخل كره ارض شده است هريك را از بحر محيط و خليجها مد و جزر كه عبارت از زياد و كمست عليحده مىباشد اما جزر و مد محيط و آن در سالى يكنوبت واقع و سبب مد آن ارتفاع آفتابست و انتقال آن بانتهاى بروج شمالى و حدوث اين حالت به جهت آنست كه چون مسير آفتاب مسامت سطع آب « 2 » كند و سبب تابش و وقوع پرتو آن بر احجار و صخور صلبه كه در قعر دريا مىباشد گرم و باعث حدوث تجاويف و هيجان تموج و تمايل آن به اطراف سواحل و موجب حدوث و كشش آب به طرف مشرق ميگردد و جزر آن ميل آب به سمت مغرب و به جهت انخفاض آفتاب و رجعت آن باقصاى منازل جنوبى و عدم وجود جهات مزبوره است و اين اسباب باعث جزر و مد خليجها نيز ميگردد و اما جزر و مدى كه در خليجهاى سبعه واقع مىشود بسبب طلوع و غروب و ارتفاع و انخفاض ماه و تماميت و نقص
هامش
( 1 ) - مسعودى عقايد مختلف علماء اسلامى را درباره علل جزر و مد بطور خلاصه در مروج الذهب بيان داشته است .
( ر ك : مسعودى - مروج الذهب و معادن الجواهر - 2 جلد . چاپ مصر 1346 ه ق جلد اول ص 68 - 70 )
درباره جزر و مد در درياى هند و بحر الصين رجوع كنيد به بيرونى - آثار الباقيه . چاپ حيدرآباد .
( 2 ) - در نسخه اصلى « ان » نوشته شده كه به « آب » تصحيح گرديد .