لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ »
« 1 » و در حقّ بعضى بندگان خود شيطان را خطاب مىفرمايد كه :
« إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ . »
« 2 » پس اسناد هدايت و اضلال به غير حضرت ذو الجلال و الجمال از قبيل مجاز عقلى باشد و بر عقلا پوشيده نباشد كه فعل امرى است اضافى ميان فاعل و منفعل ، پس همچنانكه وجود فعل موقوف است بر فاعل ، همچنين نيز متحقّق نمىشود الّا به حسب آنچه حقيقت منفعل ، اقتضاى او مىكند ، پس همچنانكه تأثير جز صفت فاعل نيست تأثّر نيز جز صفت منفعل نيست و هريك بىديگرى متحقّق نشود ، پس چون نظر به جهت فاعل حقيقى كند كه فعّال لما يشاء است و جز او فاعلى نيست كه :
« وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ »
« 3 » همهء افعال و آثار را اضافت به سوى او كنند و گويند همه اوست : « الأمر كلّه منه ابتداءه و انتهاؤه و اليه يرجع الأمر كلّه كما ابتدأ منه . » لمولانا جلال الدّين البلخىّ قدّس سرّه :
هر روز بامداد طلبكار ما تويى * ما خوابناك و دولت بيدار ما تويى 328 / 11
هر روز خوش برآرى ما را ز كسب و كار * زيرا دكان و مكسبه و كار ما تويى
دكّان چرا رويم كه دكّان ما تويى * بازار چون رويم كه بازار ما تويى
گهگه گمان بريم كه اين جمله فعل ماست * آن هم ز توست مايهء پندار ما تويى
در بحر تو ز كشتى بىدستوپاتريم * آواز و رقص و جنبش و رفتار ما تويى « 4 »
و چون نظر به جهت قابل كنند آثار و افعال فاعل متحقّق نشود مگر به حسب قابليّت و استعداد ، و افعال را اضافت به قابل كنند و چون نظر به هر دو جهت كنند يعنى هم به جهت قابل [ و هم به جهت فاعل ] افعال و آثار را نسبت به هر دو جهت كنند و اين هر سه حكم صحيح باشد ، پس چون نظر شيخ جنيد ، قدّس اللّه سرّه ، به سوى حق بود ، عزّ و جلّ ، كه فاعل حقيقى است چنان كه از حال خود خبر داد كه : « عبد ذاهب عن نفسه منفعل بذكر ربّه قائم باداء حقوقه ناظر اليه بقلبه احرق قلبه انوار هويّته و صفا شربه من كأس ودّه و انكشف له الجبّار من استار غيبه فان تكلّم فباللّه و ان نطق فمن اللّه و ان تحرّك فبأمر اللّه و ان سكن فباللّه فهو بالله و للّه و مع اللّه » ، اشارت به تصوف بر وجهى كرد كه مناسب حال و مقام خود بود كه : « ان يميتك الحقّ عنك و يحييك به » ، و چون سيّد ولد آدم ، صلّى
هامش
( 1 ) . قصص ( 28 / 56 ) .
( 2 ) . حجر ( 15 / 42 ) .
( 3 ) . صافّات ( 37 / 96 ) .
( 4 ) . ر . ك . حواشى .