باب هشتم در توكّل به حضرت الهى با وجود حزم و آگاهى
قال اللّه تعالى :
« وَ عَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ »
« 1 » و قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و سلّم :
« موتوا قبل ان تموتوا . » يعنى بميريد پيش از آنكه بميريد ، و مراد از اين ، ترك تصرّف و اختيار باشد به تسليم و تفويض كار به حضرت پروردگار و هركه بدين صفت متّصف گردد او را منكشف شود آنچه اموات را بعد از موت منكشف مىشود از امور آخرت ، چنان كه مولانا جلال الدّين رومى ، قدّس سرّه ، مىفرمايد : شعر .
ز بعد خاك شدن يا زيان بود يا سود * به نقد خاك شوم بنگرم چه خواهد بود 327 / 8
به نقد خاك شدن كار عاشقان باشد * كه راهِ بندْ شكستن خدايشان بنمود
به امرِ « موتوا من قبل ان تموتوا » ما * كنيم همچو محمّد غزاىِ نفس جُهود
شيخ جنيد را ، قدّس سرّه ، از تصوّف سؤال كردند ، گفت : « ان يميتك الحقّ عنك و يحييك به » « 2 » 327 / 11 يعنى تصوّف آن است كه حق تعالى بنده را از صفات ناسوتى بميراند و به اخلاق لاهوتى زنده گرداند . نگفت كه : « ان تموت عنك و تحيى به » تا اشارت شود بدين معنى كه . اگر عنايت حق ، سبحانه و تعالى ، سابق نباشد ، كسب و كوشش بنده در حصول اين سعادت كبرى و سيادت عظمى اثرى ندارد و اگر سعى و اكتساب با غير اين وسايط و اسباب مؤدّى باشد به شرف اختصاص بدين دولت و مفضى باشد به نيل اين منزلت هم از آن جهت باشد كه وسايط نيز از مقتضيات رحمت و عنايت اوست ، عزّ و جلّ ، و بزرگترين اسباب بيان شرايع و توضيح سبل به ارسال انبيا و رسل است على الخصوص به ارسال مقدّم جماعت و رسول خير امّت ، عليه السّلام ، كه به انذار و اشارت و تعليم و بشارت او ، سرگشتگان باديهء جهل و ضلال ، به سرچشمهء معرفت و كمال توانند رسيد . پس ارشاد رسول رحيم ، عين عنايت و هدايت پروردگار عليم است ، چنان كه اغواى شيطان رجيم عين اضلال خداوند حكيم است و سند اين حكم نصّ قرآن كريم است كه :
« يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ »
« 3 » و در حقّ بعضى از گمراهان رسول را خطاب مىكند كه :
« إِنَّكَ
هامش
( 1 ) . مائده ( 5 / 23 ) .
( 2 ) . ر . ك : حواشى .
( 3 ) . نحل ( 16 / 93 ) .