باب نهم در فضائل علوّ همّت و رذايل دون همّتى
قال اللّه تعالى :
« ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى »
« 1 » و قال عليه السّلام : « انّ اللّه تعالى يحبّ معالى الهمم و يبغض سفسافها » . بدان كه همّت عاليه سبب نيل مقامات متعاليه است ، از آنكه طاير قدسى روح انسانى كه متوجّه آشيان قرب حضرت سبحانى است ، به سوى آن حضرت جز به جناح همّت پرواز نكند ، چنان كه در مثل ساير آمده است : « الطّير يطير بجناحيه و المرء يطير بهمّته » . لا جرم چنان كه هر طايرى بهاندازهء قوّت پروبال خويش طيران تواند كرد و به حسب انخفاض و رفعت طيران ايشان بعضى در ميان جدران و بعضى بر اغصان اشجار و بعضى بر قلل جبال شواهق تواند بود ، همچنين هر سايرى به قدر علوّى « 2 » همّت خويش سيران تواند نمود ، چنان كه بعضى از دون همّتى به دنياى دون قانع گشتهاند و به ملك و نعيم فانى فريفته شده كه .
« وَ لكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ »
« 3 » و پنبهء غفلت در گوش هوش چنان آگندهاند كه نداى داعى
« وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ »
« 4 » هرگز در مسامع آن لئام راه نمىيابد و از اهل كمال قبول اين مقال نمىكنند كه : افضل الدّين خاقانى فرمايد .
تو را شهنشه همّت ز داغگاه خرد * به شيب مِقرعه دعوت همىكند كه بيا 179 / 14
ازين سراچهء آوا و رنگ پى بگسل * به ارغوان ده رنگ و به ارغنون آوا
درين رصدگه خاكى چه خاك مىبيزى * نه كودكى نه مقامر ز خاك چيست تو را
به دست آز مده دل كه بهر فَرش كِنشت * ز بام كعبه بدزدند مكّيان ديبا
هامش
( 1 ) . نجم ( 53 / 17 ) .
( 2 ) . ياء به جاى كسره .
( 3 ) . اعراف ( 7 / 176 ) .
( 4 ) . يونس ( 10 / 25 ) .