خدا را چگونه مىتوان شناخت
و اين مسألهاى است مختلف در ميان ما و معتزله 37 / 2 ، مذهب ايشان آن است كه خداى را به عقل توان شناختن و مذهب اهل اصول از سنّيان و جماعتيان آن است كه خداى را به دليل توان شناختن ، و مذهب اهل معرفت آن است كه خداى را هم به خداى توان شناختن .
امّا آنان كه گفتند خداى را به عقل توان شناختن ، محال است
، از بهر آنكه خداى ، عزّ و جلّ ، ما را خبر داد از چيزهايى كه ايشان را عقل نيست كه ايشان خداى را بشناسند ، چنان كه در قرآن گفت :
« وَجَدْتُها وَ قَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ »
« 1 » از هدهد خبر داد كه سليمان را گفت كه بلقيس و قوم او را يافتم كه سجده مىكردند آفتاب را بدون خداى ، عزّ و جلّ ، و اگر مرغ خداى را نشناختى چون دانست كه ، كه را سجده مىكند ؟ و اتّفاق است كه مرغ را عقل نيست و چون شناختن چيزى كه عقل ندارد مقرّر شد ، محقّق گشت كه عقل علّت معرفت نتواند بود و نيز خداى خبر داد از نمله .
قالَتْ نَمْلَةٌ
: الآية « 2 » و اگر نمله را معرفت خداى نبودى چه دانستى كه سليمان خود كه باشد ؟ و همچنين استدلال كرده مىشود به ساير آيات دالّه بر معرفت غير عقلا كقوله :
« وَ حُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ »
« 3 » و قوله تعالى :
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ »
« 4 » چه ، تنزيه بىمعرفت راست نيايد و بر اين معنى اخبار 37 / 16 بسيار است : چون خبر اعرابى كه صيد آهو كرده بود و پذرفتار شدن رسول ، عليه السّلام ، و بازآمدن آهو و عذر گفتن او با پيغمبر كه دير ماندم و سوگند خوردن او كه بدان خداى كه تو را به پيغامبرى فرستاده است كه بچّگان را شير ندادم و مسلمان شدن اعرابى و آزاد كردن او آهو را ، و چون حديث ضبّ كه اعرابيى از بنى سليم 37 / 19 گفت : « يا محمّد و اللّه لا اومن بك حتّى يؤمن بك هذا الضّبّ ، فوضع النّبى عليه السّلام اصبعيه على رأس الضّب ، فقال : يا ضبّ من انا فقال : أنت سيّد القيامة و زين القيامة و شرف القيامة و كمال القيامة ، قال يا ضبّ : من تعبد ؟ قال الهك الّذى فى السّماء عرشه و فى الأرض سلطانه و فى القبور قضاؤه و فى الارحام علمه » و القصّة بطولها 37 / 23 ، و چون حديث « انس رضى اللّه عنه » 37 / 24 كه مىگويد : روزى 37 / 25 با پيغمبر ، عليه السّلام ، مىرفتم ،
هامش
( 1 ) . همان ( 27 / همان آيه ) .
( 2 ) . همان ( 27 / همان آيه ) .
( 3 ) . نمل ( 27 / 18 ) .
( 4 ) . اسراء ( 17 / 44 ) .