على أي حال بهتر است مواردى كه از وجود عقول و أرواح مهيَّمه صحبت به ميان آمده است مورد بررسى قرار گيرد تا معلوم شود كه مراد از اين عقول چيست و اصولًا دليل بر وجود عقول عرضيَّه و أرواح هم رتبه ، آن هم در مرتبهء اول ايجاد و مأخذ اعتقاد به اين قول چيست ؟
آيا اهل مكاشفه در مقام سِير روحى و يا در مقام فناء در واحديت ، چنين موجوداتى را مشاهده نمودهاند و يا از مضامين مأثورات نبويه و ولويه بر اين مسلك رفتهاند ؟
آيا در مقام كشف عقول و أرواح لاحقهيى كه در مقام سلوك و كشف سبحات جلال به واسطهء دارا بودن استعدادات تهيُّم و وله ، در رتبهء عقل اول و رتبهء مقدم بر أو در حالت هيمان ابدى باقى ماندهاند و فرصت خلاصى از غلبهء أسماء جلالي را نيافتهاند ، از ناحيهء عدم استعداد ترقى از اين موطن و مشهد و يا از جانب رسيدن أجل و موت تجاوز ننمودهاند تا بمقام اعتدال جميعت أسماء سلبيه و ثبوتيه نائل شوند .
شارح محقق مؤيد الدين جندي « 1 » در شرح خود بر فصوص الحكم گفته است : « . . . و التجلّى من حيث تعيُّنه بالقلب يسمّى سرّا الهيّاً و خفياً و مستجناً في مظهريَّة الإنسان الكامل و إليه يشير الحديث ، و قد عرفت حقيقة الروح و النفس و القلب و السر و مبادى تعيُّناتها و الفرق من تجلياتها
هامش
( 1 ) جندي اول شارح فصوص الحكم است شرح او از جهتى بهترين شرح است ، اين شرح به مقدمهء نگارنده اين حروف به همين زوديها با تأييد و مشيّت حق منتشر مىشود .
از شرح جُندى نسخ متعدد قابل اعتماد بدست آورديم ، بهترين نسخه در ايران ، نسخهء خطى مدرسه نواب مشهد است كه در قرن هفتم كتابت شده است و شايد مؤلف أو در قيد حيات بوده است . نسخهء مدرسهء نواب از كتب مدرسه مرحوم فاضل خان است كه بعد از تخريب مدرسه كتب مدرسه را به مدرسه نواب منتقل نمودند ، خدا عاقبت اين مدرسه را خير كند .