اين آلتها و دستافزارها نفس كلّى صورت مردم را - كه آن شريفتر و تمامتر صورتى است - همىنگارد .
( 325 ) آنگاه گوييم كه ( از ) تأثير آفتاب اندر تركيب مردم ، دل حاصل شد كه آن معدن و مركب روح است ، و اين آلت اندر جوف و ميانهء جسدست چنانك آفتاب اندر جوف افلاكست ، و زندگى عالم اندر آفتابست چنانك زندگى مردم اندر دلست . و طبيعت دل گرم « 1 » ( و ) خشكست و معدن حرارت غريزى است ، از بهر آنك از تأثير آفتاب حاصل شده است كو مايهء حرارت طبيعى است . ( از ) تأثير ماه - كو « 2 » سلطان ديگرست اندر تركيب مردم - مغز سر « 3 » حاصل شدست ، كو سرد و ترست بطبع ماه . و مغز سر مقرّ و مسكن نفس ناطقه است و جاى تخيّل و حفظ و ذكر و تميزست . و مغز سر بسه قسمت است نزديك حكما : قسم پيشين ازو مر [
b
93 ] تخيّل ( را ) است ، كه نفس بدين قسم تخيّل كند مر صورتهاء ديدنى و شنودنى را ، كه راه علم سوى نفس اين دو راه است : يكى بينائى و ديگر شنوائى . و قسم ميانگين از مغز سر مر « 4 » حفظ راست كه نفس به دو ياد گيرد ديدنيها و شنودنيها ( را ) . و قسم پسين از مغز سر مر ذكر راست « 5 » كه نفس بدان قسم ياد كند مر يادگرفتها را . و ميان دل و ميان مغز سر پيوستگى است ، چنانك ميان آفتاب و ماه پيوستگيست ، و اعتدال سردى و ترى مغز سر از گرمى و خشكى دل است كه به دو پيوسته است ، چنانك نور و فعل و جمال مر ماه را از آفتاب است كه به دو پيوسته است . و تفكّرها را آغاز از دلست . آنگاه مر
هامش
( 1 ) گرم : گرمىA( 2 ) كو : كوهA( 3 ) سر : نيزA( 4 ) مر : برA( 5 ) مر ذكر راست : مرد كز راستA