خاك است « 1 » - به مقدار قرصى بيند چند يك بدست اندر يك بدست ، داند كه بر فلك نه صورت بره است و نه « 2 » صورت خرچنگ ، بل كز آن ستارگان كه اندر برج حملست هر يكى را هزار فرسنگ مسافتست . و ليكن اين نامها موضوعست : به حكم آن هيئاتها « 3 » كز ستارگان بر مثالى همىبينند ، مر آن ( را ) نامى نهادهاند . - و ما بر مقتضاء موضوعات اهل اين صناعت اين جواب كه مقدّمان ايشان بدين مقرّند ، جواب اين مسأله داديم . اين جواب آن سؤال است كه گفت « چرا خانهء آفتاب اسد را نهادند و خانهء ماه سرطان را نهادند ؟ »
( 323 ) و امّا جواب آنچه گفت « چرا مر هر يكى را ازين دو سلطان كه آفتاب و ماه است يك خانه بيش نيست اندر فلك ، و مر پنج ستاره را هر يكى را اندر فلك دو خانه است ، يكى از جانب آفتاب و يكى از جانب ماه ؟ » آنست كه گوييم : اين هفت ستارهء سيّاره كه مدبّران عالماند ، بمنزلت دستافزارهااند مر نفس كلّى را از بهر ساختن اشخاص مواليد عالم « 4 » بتأييد عقل كلّى . و نهايت اين صنع صورت شخص مردمست كه آن نيكوتر صورتيست ، چنانك خداء تعالى گفت : قوله
« وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ »
« 5 » . و زين هفت كواكب دو سلطاناند كه اثر ايشان قوىتر است اندر مصنوعات ، چنانك علّت افزونى اثر ايشان را پيش ازين ياد كرديم ، و پنج كوكب ديگر مثال خادماناند مر اين دو سلطان را اندرين صنع كه ساخته شده است ، و حاصل همىآيد كه آخر آن جسد مردمست با اين آلتهاء حكمى ، و شايستهء يافتن علم و حكمت است .
هامش
( 1 ) خاك است : وابستA( 2 ) و نه : و بهA( 3 ) هيئاتها : حياتهاA( 4 ) عالم : عالمىA( 5 ) سورهء 40 ( المؤمن ) آيهء 66 و سورهء 64 ( التغابن ) آيهء 3