و زمين آن را قبول كند ، تا اشخاص انسانى « 1 » بدان بسيار و قوى شوند « 2 » . و علّت تنگى و قحط بازايستادن بارانها باشد از آسمان بسبب بسيارى خلق بىحاصل مفسد تا بكمى معيشت بمرگ جسدى هلاك شوند « 3 » ، و فسادشان كمتر شود چو از مرگ متواتر بترسند ، و آن آزمايش الهى باشد مر خلق را تا عقلا عبرت گيرند ، چنانك همىگويد : قوله :
« وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ ، وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ . »
« 4 » همىگويد « بيازمائيمتان به چيزى از بيم و گرسنگى و كمى از مالها و تنهاتان و ميوهاتان ، و مژده ده مر شكيبايان ( را ) . »
( 162 ) و معيشت دينى مردم را علمست ، « 5 » و آن هم برين مثالست كه گاهى اندر خلق علم بيشتر شود ( و گاهى كمتر شود ) . چو قوّتهاء حسّى و شهوتى بر خلق غالب شود ، و جهل بر خلق مستولى باشد ، و نفس ناطقهشان ضعيف باشد « 6 » ، وز طلب علم بازمانند ، و چو مستحقّ علم نباشند ، خازنان علم كتاب خداى - كه ابرهاى رحمت الهى ايشانند - قطر خويش ( را ) از ايشان بازگيرند ، از بهر آنك دانند كه اگر ايشان را بگويند ، اين جهّال - لعنهم اللّه ! - نشنوند « 7 » ، چنانك خداى گفت كه « بدترين ستوران آنهااند نزديك خداى كه كران و گنگاناند و آنها كه بعقل كار نكنند . و اگر خداى دانستى كه اندر ايشان خيرى هست مر ايشان را بشنوانيدى ، [
b
52 ] و اگر بشنوانيديشان روى از آن بگردانيدندى » بدين آيت : قوله « 8 »
« إِنَّ شَرَّ
هامش
( 1 ) تا اشخاص انسانى بدان : به اشخاص اسانى بر آنA( 2 ) شوند : شودA( 3 ) شوند : شودA( 4 ) سورهء 2 ( البقرة ) آيهء 150
( 5 ) علمست : عملستA( 6 ) ضعيف باشد : طعيف ( ؟ ) نباشدA( 7 ) نشنوند : بشوندA( 8 ) سورهء 8 ( الانفال ) آيهء 22 - 23