لَظَلُّوا
اى لصاروا يعنى هر آينه گردند
مِنْ بَعْدِهِ
از پس زردى نبات و زرع
يَكْفُرُونَ
كه كافر شوند و كفران نعمت نمايند با وجود آنكه درين وقت بايستى كه التجا به حق تعالى برند و از رحمت او نااميد نگردند و از آن پند گيرند . و چون كافر نعمتان از آيات مذكور عبرت نميگيرند و خداى تعالى را بوحدانيت پرستش نميكنند از اينجهت حق تعالى حبيب خود را فرمود كه از وعظ و نصيحت اينگروه دست بدار
فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى
پس بدرستى كه تو نميتوانى شنوانيد مردگان را
وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ
و نميتوانى شنوانيد كران را سخنان نصيحتآميز كه متضمن دعوت باسلام باشد
إِذا وَلَّوْا
هر گاه كه برگردند از خواننده
مُدْبِرِينَ
در حالتى كه پشت كنندگان باشند ذكر « اذا ولوا » ادخل است در امتناع ايشان زيرا كه با صمم اگر برنگردند ممكن است كه باشارت ايشان را فهمانيد اما هر گاه با صمم توليه نيز تحقق يابد فهمانيدن به هيچ وجه متصور نيست و حاصل معنى آنست كه كفارى كه در عدم استماع دعوت حق بمنزله اموات و كرانند كه منع حواس خود كرده باشند از ادراك كلمة الحق بسبب تولى و برگشتن از آن ، تو را اى محمد شنوانيدن و فهمانيدن كلام حق بر ايشان ممكن نيست بنا برين جزاء
إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ
بتقدير آنست و آن مضمون كلام سابقست كه «
فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ
» باشد و جمعى كه تجويز تقديم جزا بر شرط كردهاند همان كلام سابق جزاء
إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ
است .
وَ ما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ
و نيستى تو راه نمايندهء كوران يعنى كافران كور باطن
عَنْ ضَلالَتِهِمْ
از گمراهى ايشان
إِنْ تُسْمِعُ
كلمهء ان بمعنى ما نافيه است اى ما تسمع يعنى نتوانى شنوانيد به هيچ كس مواعظ قرآنى را شنوانيدنى كه مستلزم قبول آن و تدبر در معانى آن باشد
إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا
مگر بآنكسى كه ايمان آورده باشد بآيتهاى كتاب ما كه ايشان قبول آن مواعظ ميكنند و به گوش تدبر ميشنوند و بديدهء بصيرت ادراك مينمايند . و ميتواند كه مراد از
مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا
كسانى باشند كه در شرف