وضع جنين كند
وَ تَرَى النَّاسَ
و ببينى تو اى محمد مردمان را از دهشت آن روز
سُكارى
در حالتى كه مانند مستان باشند و از عمل و تميز بىبهره ، بنا بر آنكه « ترى » بمعنى رؤيت بصرى است « سكارى » حال است و اگر بمعنى ظن و گمان باشد « سكارى » مفعول دوم « ترى » است يعنى و گمان مىكنى تو مردم را مانند مستان و چون زلزله امرى است كه مرئى همه كس مىشود لهذا حق تعالى دربارهء زلزله « ترونها » را بصيغهء جمع آورد و در اينجا كه مردم همه مانند مستان بيهوش باشند بايد شخصى غير ايشان آن حال را مشاهده كند و آن نيست مگر پيغمبر صلوات اللَّه عليه و آله لهذا در اين مقام « ترى » را بصيغهء مفرد آورد
وَ ما هُمْ بِسُكارى
و حال آنكه ايشان نباشند فى الحقيقه مستان
وَ لكِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِيدٌ
دليل رؤيت ناس است سكارى و بىبهره از عقل به اين معنى كه چون عذاب خداى تعالى سخت است پس بيقين فرو مىگيرد دهشت آن عذاب ايشان را .
وَ مِنَ النَّاسِ
و از جمله مردمان
مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ
كسيست كه از غايت عناد نزاع مىكند در امورى كه خداى تعالى به آن خبر داده مثل توحيد و نبوت و حشر و نشر
بِغَيْرِ عِلْمٍ
بدون دانشى ، از اينجا معلوم مىشود كه جدال از روى دانش مجوز است
وَ يَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطانٍ مَرِيدٍ
و پيروى مىكند آن مجادل هر شيطان متجرد براى فساد را يعنى شيطانى را كه مجرد و برهنه باشد از خيرات و هميشه در مقام فساد باشد . و على بن ابراهيم « مريد » را تفسير به « خبيث » كرده و بعضى گفتهاند كه « مريد » بمعنى متمرد و سركش است .
كُتِبَ عَلَيْهِ
نوشته است بر آن شيطان يعنى جبلى و طبيعى آن است
أَنَّهُ
اينكه شأن اينست كه
مَنْ تَوَلَّاهُ
هر كه پيروى او كند
فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ
اى : فالشأن انه يضله تا آنكه « انه يضله » خبر مبتداء محذوف باشد كه آن « فالشأن » است يعنى پس شأن اين است كه آن شيطان گمراه گرداند او را
وَ يَهْدِيهِ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ
و راه نمايد