هم الغافلون لا جرم انهم فى الآخرة هم الاخسرون » .
و بعد از ذكر كفار و بيان حال ايشان بيان حال مؤمنين مهاجرين مىكند و چون ميان حال كفار و مؤمنين تباعد تمام است لهذا تصدير احوال مؤمنين بكلمهء « ثم » كه موضوع براى تباعد است مىكند و ميفرمايد كه :
ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ
پس بدرستى كه پروردگار تو
لِلَّذِينَ هاجَرُوا
مر آنان را كه هجرت كردند از اوطان خود بمدينه مكرمه آمدند
مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا
اى من بعد ما عذبوا ، يعنى از پس آنكه عذاب كشيده شده بودند و ايذا و آزار يافته شده بودند از كافران و معاندان قريش
ثُمَّ جاهَدُوا وَ صَبَرُوا
پس جهاد كردند با كافران ببذل نفس و مال و شكيبايى ورزيدند بر مشتاق جهاد
إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها
بدرستى كه پروردگار تو از پس وقوع آنها بفتنه و هجرت و جهاد و صبر
لَغَفُورٌ
هر آينه آمرزنده است مر گناهانى را كه قبل ازين كردند
رَحِيمٌ
مهربانست «
لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
» خبر « ان » است در «
ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ
» و آنچه بعد از آن فرموده : «
إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
» بحذف خبر به جهت تاكيد و تنبيه نيز اينست كه البته پروردگار تو آن مهاجران و موصوفين را ميآمرزد نه غير او ، و ميتواند كه «
لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
» خبر هر دو « ان » باشد و تكرير به جهت تاكيد باشد على بن ابراهيم گويد كه : چنانچه آيهء كريمه «
إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ
» بواسطهء برائت ذمهء عمار بن ياسر نازل شده آيهء «
ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ
» نيز در شان او نازل گرديده بنا بر اين مراد از « فتنه » ارتداد ظاهرى است كه به جهت حفظ نفس از او ناشى شده بود .
يَوْمَ تَأْتِي
ميتواند كه منصوب بلفظ « رحيم » و مفعول فيه آن باشد به اين معنى كه پروردگار تو رحيم است با مهاجرين در روزى كه بيايد و ميشايد كه منصوب بلفظ اذكر مقدر باشد يعنى ياد كن روزى را كه بيايد
كُلُّ نَفْسٍ
هر شخصى
تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها
جدل كند براى خلاصى نفس خود و همه گويند : « يا رب نفسى نفسى » و بعضى گفتهاند كه : مراد از جدال با نفس اينست كه هر نفسى ملامت كند خود را مثلا عاصى گويد