إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ
جزين نيست كه اختراع ميكنند پيش خود دروغ را
الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ
آنان كه ايمان نميآرند و تصديق نميكنند بواسطهء فرط عناد بحقيت آيتهاى خداى تعالى
وَ أُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ
و اين گروه كه ميگويند :
«
إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ
» در حقيقت ايشان مفترى و دروغ گويند نه تو اى محمد .
و آن كاذبون
مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ
كسانىاند كه انكار كردند توحيد خداى تعالى و نبوت رسالت پناه را
مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ
بعد از ايمان و تصديق آنها ايراد ضمير مفرد براى جمع باعتبار لفظ « من » است
إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ
مگر كسى كه اكراه كرده شده باشد بكفر و انكار و از روى تقيهء زبانى منكر حق شده باشد
وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ
و حال آنكه دل او آرميده باشد بايمان كه اينچنين كسى از جملهء كاذبون و در عداد آنها ، نيست و اين آيه دليل است بر اينكه ايمان تصديق قلبى است بنا برين تفسير «
مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ
» بدل « هم الكاذبون » است و جملهء «
وَ أُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ
» به اين تقدير است كه « و اولئك هم من كفر باللّه » و «
إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ
» استثناء متصل است از « من كفر » يعنى آن گروه كاذبين ايشانند جماعتى كه كافر شدند بخداى تعالى مگر كسى كه باكراه و جبر زبان را بكلمهء كذب كفر آلوده كرده باشد كه او در واقع اختيار كفر نكرده و در مجمع البيان گفته كه : « و
مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ
» مبتداء محذوف الخبر است به اين تقدير كه « من كفر باللّه من بعد ايمانه فعليهم غضب من اللَّه » يعنى جماعتى كه انكار توحيد خداى تعالى كردند بعد از تصديق پس بر ايشانست غضب از جانب خداى تعالى مگر كسى كه از خوف اهلاك نفس به زبان انكار كرده باشد و دل او مملو باشد از توحيد كه اينچنين كسى بغضب الهى گرفتار نخواهد شد چنانچه قوم كفار عمار ياسر رضى اللَّه تعالى عنهما را گرفتند و آزار بسيار به او رسانيدند و اولا علاج شدهء كلمهاى كه خواهش قوم كفار بر آن بود بگفت و چون اين خبر بخير البشر صلوات اللَّه عليه و آله رسيد و به حضرت گفتند كه :
عمار از دين حق برگشته حضرت فرمود : ايمان نه چنان در باطن عمار متمكن شد