دلايل قدرت مىكند يكى بعد ديگرى
لَعَلَّكُمْ
تا اينكه شما
بِلِقاءِ رَبِّكُمْ
بجزاء پروردگار خود در قيامت
تُوقِنُونَ
يقين كنيد و بدانيد كه هر كه قادر است بر آفريدن اين اشياء قادر بر اعاده و احيا نيز خواهد بود .
وَ هُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ
و اوست آنكه بسط زمين كرد در طول و عرض تا حيوانات در آن جاى گيرند
وَ جَعَلَ فِيها
و گردانيد در آن زمين يعنى آفريد در زمين
رَواسِيَ
كوههاى محكم استوار
وَ أَنْهاراً
و جويهاى آب روان و چون جبال اسباب تولد أنهار است لهذا تعليق جبال و أنهار بفعل واحد كه « جعل » است كرد تا اشارت برين معنى باشد
وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ
و از همهء ميوهها
جَعَلَ فِيها
گردانيد در آن زمين و آفريد
زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ
دو صنف مختلف چون سياه و سفيد و ترش و شيرين ، كوچك و بزرگ ، برى و بوستانى و «
مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ
» متعلق به «
جَعَلَ فِيها
» است و تقدير كلام چنين است كه « جعل فيها من كل الثمرات زوجين اثنين » و ايراد اثنين به جهت تأكيد زوجين است
يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ
ميپوشاند خداى تعالى شب را بروز تا هوا بعد از آنكه روشن بوده تاريك شود و اين اكتفاء بأحد الضدين است زيرا كه از اينجا معلوم مىشود كه ميپوشاند روز را شب تا هوا بعد از تيرگى روشن گردد
إِنَّ فِي ذلِكَ
بدرستى كه درين آثار قدرت كه مذكور شد
لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
هر آينه نشانهاى روشن است براى گروهى كه تفكر كنند و بدانند كه تكوين اين اشياء و تخصيص آنها بوجهى دون وجهى دليل ظاهر است بر وجود صانع حكيم جلت عظمته .
وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ
و در زمين پارههايى است پيوسته به يكديگر كه با وجود اشتراك در طبيعت ارضى و لوازم آن بعضى صلاحيت زراعت دارند و بعضى صلاحيت دارند كه در آن غرس اشجار و ثمار كنند و بعضى رخوند و بعضى صلب
وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ
و ديگر در زمين بوستهانهاست از انواع انگور
وَ زَرْعٌ
و ديگر در زمين كشتهاست اگر چه لفظ « زرع » مفرد است اما چون مصدر است و اطلاق