ميكردند و چون نفعى نديدند از يكديگر نيز جدا شده قرار دادند كه ما به همين حال ميميريم يا آنكه خداى تعالى قبول توبهء ما مىكند پس اين آيه نازل گرديد كه خداى تعالى قبول كرد توبهء سه كس را .
حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ
تا آن زمان كه تنگ شد بر ايشان زمين مدينه
بِما رَحُبَتْ
با وجود وسعت و فراخى آن زمين و از آنجا بيرون رفتند بواسطهء عدم تكلم اخوان و أهالى
وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ
و تنك شد بر ايشان
أَنْفُسُهُمْ
نفسهاى ايشان از بسيارى غم كه با هم نيز گفتگو نمىكردند
وَ ظَنُّوا
ظن درين مقام بمعنى يقين است يعنى و يقين دانستند
أَنْ لا مَلْجَأَ
اينكه پناهى نيست
مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ
از خداى تعالى و سخط او مگر بسوى او
ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا
پس نازل كرد خداى تعالى قبول توبه را بر ايشان تا آنكه شمرده شوند ايشان از زمرهء توبه كنندگان و
فى معانى الاخبار « عن أبى عبد اللَّه عليه السّلام فى قول اللَّه عز و جل :
ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ
قال : هى الاقالة »
يعنى حضرت صادق عليه السّلام فرمودند كه : مراد از توبه اقاله است پس « تاب عليهم بمعنى أقال عليهم » خواهد بود و « اقال عليهم » را در لغت بمعنى « حكم عليهم » گرفتهاند بنا برين معنى آيه اينست كه پس حكم كرد خداى تعالى بر ايشان بتوبه تا آنكه ايشان توبه كنند اما ايشان توبه نكردند و
عن ابى جعفر عليه السّلام « فى قوله :
ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا
قال : أقالهم فو اللَّه ما تابوا »
يعنى حق تعالى حكم بتوبهء ايشان كرد پس به خدا قسم كه توبه نكردند ايشان و مطابق حكم الهى بجا نياوردند
إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ
بدرستى كه خداى تعالى بسيار قبول توبه كنند و در گذرنده است از گناهان اگر چه روزى صد بار به او برگردند
الرَّحِيمُ
متفضل است بايصال نعمت و بنا بر احاديث مذكوره معنى «
إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ
» اينست كه بدرستى كه خداى تعالى حكم كننده بتوبه مهربان بر خلايق است باحسان كردن و نعمت دادن ايشان بطريق تفضل .
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ
اى كسانى كه گرويدهايد به خدا و برسول او پرهيز