دوازده ماه
الدِّينُ الْقَيِّمُ
حساب و شماريست درست و راست يا تحريم اين چهار ماه دين قويم است كه دين ابراهيم و اسمعيل است و عرب از ايشان ميراث گرفتهاند و به آن عمل مينمايند و اين از جمله عجايب و غرايب است كه مخالفان ميگويند كه حق تعالى عدد ماههائى كه صلاح و معاش خلايق به آن متعلق است بايشان باز نگذاشت و فرمود عند اللّه و في كتاب اللّه و بروج اين ماههاى دوازدگانه را نيز دوازده گردانيد و فرمود ذلك الدّين و همچنين عدد نقباى بنى اسرائيل ببعثت خود نسبت داد كه و بعثنا منهم اثنى عشر نقيبا و بر دوازده چشمه آب كه بر دست موسى عليه السّلام گشاده شد هم بفرمان او بود كه فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا و عدد ائمه دين كه صلاح دين و معاد به آنست با خلايق گذاشت نعوذ باللّه من شرور انفسهم و سيئات عقايد هم و بعد از بيان دوازده ماه ذكر چهار ماه حرام فرمود كه
فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ
پس ستم مكنيد در اين چهار ماه
أَنْفُسَكُمْ
بر نفسهاى خود بهتك حرمت آن و ارتكاب محرمات در آن از ابن عباس مرويست كه ضمير فيهن راجع است به دوازده ماه يعنى در اين دوازده ماه ظلم و تعدى مكنيد مراد آنست كه در جميع عمر ترك اوامر مكنيد بنابر اول تخصيص ترك ظلم در چهار ماه با آنكه در جميع ماهها ترك معاصى واجب و لازم است نيز عقاب معصيت در آن چهار ماه بيشتر است همچنانكه ثواب عبادت آن مضاعف است
وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً
و كارزار كنيد با مشركان همهء ايشان
كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً
هم چنان كه كفار با شما كارزار مىكنند با همهء شما و مجتمعند و متفقند بر آن
وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ
و بدانيد كه خداى تعالى با پرهيزكارانست بنصرت و حفظ آوردهاند كه طبيعة اهل جاهليت بقتال و غارت عادت كرده بودند و در ماههاى حرام قتال نميكردند و اين عادت از عهد ابراهيم عليه السّلام در ميان ايشان مستمر شده بود و چون سه ماه متصل حرام بود بتنگ آمده گفتند ما سه ماه پى در پى تاراج و غارت تحمل نداريم پس قلمس كنانى در موسم ندا كرد كه اى معشر قريش خدايان شما در اين سال محرم را حلال ساختند و حرمت او را تاخير كردند تا به ماه صفر مردمان قول او را قبول كردند باز سال ديگر ندا كرد كه در اين سال محرم را حلال ساختند و صفر را حلال كردند و گاه بودى كه در اثناى محاربات ايشان ماه حرام نو شدى حرمت آن را تاخير كردندى بماهى بعد از آن او را حلال دانستندى و در سالى چهار ماه را حرام ميدانستند اما اختصاص اشهر حرم را فروگذاشته مجرد عدد را اعتبار كردندى و اينعمل را نسىء ميگفتند فرمود حق تعالى كه .
إِنَّمَا النَّسِيءُ
جز اين نيست كه تاخير حرمت ماهى بماهى