چگونه ابتدا كرد خلقان را ؟ ! پس اعادت كند و باز آفريند ايشان را چنان كه بار اوّل بيافريد ؛ و اين بر خداى تعالى آسان است . آنگه گفت : بگو اى محمّد مر اين مشركان را و منكران را كه : برويد در زمين و انديشه كنيد تا خداى تعالى چگونه ابتدا كرد خلقان را يعنى در ديار و آثار امّتان گذشته نظر كنيد تا بدانيد كه ايشان چه مردمان بودهاند و چه قوّت و شوكت داشتهاند من ايشان را بيافريدم و آنگه هلاك كردم تا بدانيد كه آنكس كه ابتدا برو متعذّر نباشد اعادت نيز بر وى متعذّر نبود .
[ ثُمَّ اللَّهُ ]
پس خداى تعالى باز آفريند آفريدنى ديگر بار ؛ و او بر همه چيزى قادر و تواناست . عذاب كند آن را كه خواهد از مستحقّان عذاب و آن را كه خواهد رحمت كند و ببخشايد و از سر گناهان وى در گذرد چه او را هست كه عقوبت كند و او را هست كه عفو كند چه عقاب حقّ اوست و قبض و استيفايش بدوست و باستيفايش مضرّتى تعلّق ندارد و در اسقاطش اسقاط حقّ غيرى نيست ؛ بايد كه اسقاط نيكو بود چون قرض كه اسقاط كردنش پسنديده است و محمود .
[ سوره العنكبوت ( 29 ) : آيات 22 تا 23 ]
وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ ( 22 ) وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَ لِقائِهِ أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ ( 23 )
و شما خداى را عاجز نتوانيد كردن نه در زمين و نه در آسمان يعنى اگر در زمين شما را عذاب فرستد از وى نتوانيد گريخت و اگر در آسمان باشيد هم از قبضهء قدرت او نتوانيد جست ، و شايد كه معنى اين بود كه : بر امر وى در آسمان و زمين سبقت نتوانيد گرفت يعنى از بلائى كه از آسمان فرستد و مصيبتى و عذابى كه از زمين پديد آرد فرّاء گفت : معنى اينست كه : نه شما خداى را در زمين عاجز توانيد كرد و نه نيز آنان كه در آسمانند وى را عاجز بتوانند كرد و چون بلاى وى برسد شما را بدون خداى هيچ يارى و ناصرى نباشد .
[ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا ]
و آنان كه كافر شدند بخداى و بآيات وى و بجزاى وى مكلّفان را چون بآخرت رسند « 1 » ايشانند كه از رحمت من كه خدايم نااميد گردند
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته :« [ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَ لِقائِهِ ]و آنان كه كافر شدند بآيات خداى و لقاى او يعنى جزاى او مكلّفان را بر افعال ايمان ندارند [ يا ] ايمان ندارند بآيات خداى و آنكه ايشان را با پيش خداى ميبايد شدن » .