دينى و دنياوى ، و برين چهارپايان و بر كشتيهاى بر سر آب روان شما را برميدارند و برمىنشانند ، و بشما مىنمايد خداى تعالى آيات خود را پس كدام آيتى از آيتهاى ويرا انكار ميكنيد ؟ ! اين استفهام است ايشانرا بر سبيل توبيخ و ملامت بر جحود و انكار ايشان . آنگه گفت :
[ أَ فَلَمْ يَسِيرُوا ]
هى نميروند در زمين تا بنگرند و ببينند كه عاقبت و سر انجام كسانى كه پيش از ايشان بودند چگونه بود ؟ ! ايشان بعدد بيشتر بودند ازينان و بقوّت بيشتر ؛ و آثار ايشان در زمين از كوشگها و سراها و بناها بيشتر بود ، هيچ سود نكرد ايشانرا آنچه كوشيدند و كسب كردند ، و چون عذاب ما نازل شد هيچ كس بفرياد ايشان نرسيد .
[ سوره غافر ( 40 ) : آيات 83 تا 85 ]
فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ ( 83 ) فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَ كَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ ( 84 ) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَ خَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ ( 85 )
چون پيغمبران بايشان آمدند با حجّتهاى روشن و هويدا شادان و خوشدل شدند به آنچه نزديك ايشان بود از علم و دانش ، و علم ايشان انكار بعث و حشر و نشر بود ، به آن مىخواستند كه علم پيغمبران دفع كنند و گفتهاند كه : مراد به اين فلاسفه است كه ايشان علم انبياء خود را خوار داشتند . آوردهاند كه سقراط در زمان موسى پيغمبر بود ويرا گفتند كه : پيش موسى رو ، گفت : ما جمعى مهذّبان و آراسته و باصلاح آمدهايم « 1 » محتاج كسى نيستيم كه ما را تهذيب كند « 2 » و گفتهاند كه : مراد به اين علم دنياوى ايشان بود كه چون پيغمبران آمدند و علوم ديانات آوردند ايشان به آن التفات نكردند ضحّاك گفت :
راضى شدند بشرك و آنچه داشتند از عقيدهء باطل ، بعضى ديگر مفسّران گويند : اين فرح راجع است با رسولان ، برين قول معنى اين باشد كه چون رسولان بايشان آمدند
هامش
( 1 ) در نسخهء دانشگاه كمبريج : « باصلاحايم » .
( 2 ) اين حكايت در اين مورد از تفسير ابو الفتوح رازى ( ره ) نيست پس يا از جاى ديگر آن تفسير مأخوذ است و يا از منقولات و بيانات خود ابو المحاسن جرجانى ( ره ) است .