عذاب استيصال فرموديم « 1 » و هلاك كرديم و حكم ما آنست كه هر كه آيتى در خواهد چون بيايد پس به آن تكذيب كند و ايمان نياورد ما وى را هلاك كنيم و چون دانستيم كه اگر آنچه ايشان ميخواهند بياريم تكذيب كنند و باور ندارند و ايمان نيارند آنگه مستحقّ عذاب استيصال گردند ؛ ما آنچه خواستند ترك كرديم و نداديم كه حكم ما در اين أمّت آنست كه ما ايشان را به عذاب استيصال هلاك نكنيم و عذاب ننمائيم از شرف و كرامت محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم .
عبد اللّه عبّاس گفت : سبب نزول آيت آن بود كه اهل مكّه رسول را گفتند :
اگر تو پيغمبرى كوه صفا را براى ما زر كن ، خداى تعالى گفت : ما را از اين مانعى نيست الّا آنكه ميدانيم چون اين بكنيم شما تكذيب كنيد چنان كه أمّتان گذشته كردند آنگه شما مستحقّ عذاب استيصال گرديد چنان كه ايشان گشتند . آنگاه گفت :
[ وَ آتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ ]
ما ثمود را كه از صالح پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ناقه درخواستند بداديم ناقهء كه ايشان را ببصيرت رساننده بود ناقهء كه در او روشنائى بود « 2 » كسانى را كه درو نظر كردندى
[ فَظَلَمُوا ]
پس ايشان بر خود ستم كردند بكشتن آن ناقه يا كافر شدند « 3 » به آن ناقه كه معجزه بود و مستحقّ عذاب گشتند و ما آيات و دلالات كه فرستيم براى تخويف و ترسانيدن فرستيم تا بترسند و ايمان آورند . قتاده گفت : خداى تعالى
هامش
( 1 ) - در بعضى نسخ قديمه : « فرستاديم » .
( 2 ) - اشاره به دو قول معروف از أقوال مذكوره در معنى [ مبصرة ] است ؛ ابو الفتوح ( ره ) گفته : ( ص 363 ؛ س 11 ) « گفتند : [ مبصرة ] أى مضيئة بيّنه ؛ و النّهار مبصرا ؛ أى مضيئا ؛ و قيل : [ مبصرة ] ببصيرت رساننده آنان را كه درو نظر كنند و گفتند : [ مبصرة ] أى ذات ابصار على وجه النسبة كقولهم : امرأة حائض و طاهر و طامث و طالق أى ذات هذه الامور ؛ و معنى همان باشد كه مبصرة ، و زجّاج روايت كرد كه در شاذّ خواندند [ مبصرة ] على وزن مفعلة يعنى مفعول له اى يبصر النّاس و يتحقّقها ، فرّاء گفت : [ مبصرة ] أى موضع ابصار استدلالا لقوله عليه السلام : الولد منجلة مجنبة ، و قال : و الكفر مخبثة لنفس المنعم » .
پوشيده نماند كه تصحيح بدوى اين قسمت روز دوشنبه 13 فروردين 1341 پايان يافت و تصحيح نهائى آن روز شنبه 13 مرداد سال مذكور ؛ پس فرق ميان دو تصحيح چهار ماه و يك روز بوده است و الحمد للّه و سلام على عباده الّذين اصطفى .
( 3 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : « ظلم كردند به آن يعنى كفر آوردند به آن ؛ اين ظلم بمعنى كفر است بقرينهء باء لأنّه لا يقال : ظلمت به و انّما يقال : ظلمته » .