كرد و ملامت فرمود
[ وَ إِنْ مِنْ قَرْيَةٍ ]
« 1 » و نيست هيچ ديهى و شهرى الّا كه ما آن را هلاك كنيم پيش از روز قيامت بمرگ يا عذاب كنيم ايشان را بقتل عذابى سخت ؛ بسبب كفر و عصيان ايشان ؛ كافران را بر سبيل عقوبت و مؤمنان را بر سبيل امتحان ، بعضى گفتند : مراد شهرهاى كافران است ، عبد اللّه مسعود گفت : هر شهرى كه درو زنا و ربا ظاهر شود خداى تعالى دستورى دهد در هلاك آن شهر ، آنگه بيان كرد كه : اين لا محاله خواهد بود و در كتاب كه لوح محفوظ است مسطور است .
[ سوره الإسراء ( 17 ) : آيه 59 ]
وَ ما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَ آتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَ ما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً ( 59 )
[ منع ] « 2 » وجود چيزى باشد كه با او فعل در وجود نيايد از آنكه بر آن قادر باشد و اين در خداى مجاز و استعارت باشد بمعنى ترك ؛ ميگويد كه : ما را منع نكرد و باز نداشت از فرستادن آيات و معجزات بر حسب اقتراح ايشان الّا صارفى و مانعى از حكمت ؛ و آن تكذيب كردن پيشينيان « 3 » است كه ايشان را چون پيغمبر آيات و معجزات نمودند چنان كه ايشان در خواستند چون آيات بديدند تكذيب كردند و ما ايشان را
هامش
( 1 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : « [ ان ] بمعنى ماء نفى است و [ من ] زيادت است براى تأكيد نفى ، و نيست هيچ شهرى ، و اشتقاق [ قريه ] من [ قريت الماء فى الحوض ] باشد اذا جمعته ؛ براى آنكه مردم درو مجتمع باشند » .
( 2 ) - ابو الفتوح ( ره ) در تفسير خود گفته : « و منع وجود چيزى باشد كه با او فعل در وجود نيايد از آنكه بر آن قادر باشد و اين در حقّ خداى تعالى مجاز بود و معنى آن باشد كه :
ما آيات براى آن فرستاديم تا اينان تكذيب نكنند چنان كه اوّلينان كردند ، و قوله[ أَنْ نُرْسِلَ ]محلّ او نصب است بوقوع المنع اليه ، و قوله[ أَنْ كَذَّبَ ]محلّ او رفع است باسناد المنع اليه و تقدير آنست كه و ما منعنا إرسال الآيات الّا تكذيب الاوّلين ، و بعضى اهل معانى گفتند [ الّا ] زيادت است و معنى آنكه : و ما منعنا إرسال الآيات تكذيب الاوّلين ؛ و معنى بر عكس معنى اوّل باشد ، و گفتند : [ الّا ] بمعنى واو است كقوله : كيلا يكون عليكم حجّة الّا الذين ظلموا منهم ؛ معناه و الّذين ظلموا ؛ و معنى آن باشد كه ما منعنا ارسال الآيات شىء مع أن كذّب بها الاوّلون » و اين هر دو قول متعسّف است و حاجت نيست در ظاهر آيت به اين تكلّف ؛ چه آيت بر ظاهر خود نيك است و مانع نيست از حمل او بر ظاهر خود » .
( 3 ) - در بعضى نسخ قديمه : « پيشينگان » .