عرش جوئى است از نور چند « 1 » هفت آسمان و هفت زمين و هفت دريا ؛ جبرئيل عليه السلام هر وقت سحر در وى شود و غسل كند نور بر نورش بيفزايد و جمال بر جمال ، آنگه خود را بيفشاند بهر قطرهء آب كه از پر او بچكد هزار « 2 » فريشته بيافريند كه از ايشان هر روز هفتاد هزار در بيت المعمور شوند و هفتاد هزار در خانهء كعبه و تا بروز قيامت نوبت بايشان نرسد . آنگه گفت
[ وَ عَلَى اللَّهِ ]
و بر خداست نمودن راه راست بلطف و بيان و آنچه مقدّمات تكليف باشد از اقدار و تمكين و از إزاحت علّت و نصب ادلّه
[ وَ مِنْها جائِرٌ ]
از راهها بعضى هست كه از حقّ برگشته است و اين بر سبيل مجاز است از آنكه راه نگردد بلكه رونده بگردد از راه حقّ و راهى ديگر اختيار كند و روا بود كه خود راه كژ باشد چه راه كژ سالكش را از راه راست منحرف كند و مراد راه جهودان و ترسايان است و هر راه كه نه راه حقّ باشد ، و اين دليل است بر بطلان قول مجبره كه ايشان گفتند :
راه ضلالت از خداست كه اگر چنين بودى گفتى : [ و على اللّه جائرها ] و بر خداست راه كژ . آنگه گفت :
[ وَ لَوْ شاءَ ]
و اگر خواستى خداى شما را همه هدايت كردى و راه نمودى بجبر و قهر و اين مشيّت جبر و قهر است چنان كه گفت :
وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ
؛ يعنى اى محمّد تو إكراه خواهى كردن مردمان را بر ايمان ؛ اين كار تو نيست كار خداست اگر خواهد اكراه كند و ليكن نكند از آنجا كه حكمت راه ندهد و گفت :
لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ
« 3 » .
[ سوره النحل ( 16 ) : آيات 10 تا 11 ]
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ ( 10 ) يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّيْتُونَ وَ النَّخِيلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ( 11 )
او آن خداى است كه فرو فرستاد از آسمان و فرو فرستد آب يعنى باران ؛ شما را
هامش
( 1 ) - « چند » در اين مورد و نظايرش بمعنى مطلق مقدار است يعنى باندازهء و قدر هفت آسمان و هفت زمين و هفت دريا .
( 2 ) - در بعضى نسخ : « چند هزار » و عبارت تفسير ابو الفتوح ( ره ) موافق متن است .
( 3 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) باضافه : « و هر آيت كه مانند آنست تفسير او اين باشد كه گفتيم من قوله : و لو شاء ربّك لجعل الناس امّة واحدة و قوله : و لو شئنا لآتينا كلّ نفس هداها ، براى آنكه ارادت اختيارى خود هست و خود كرده است و موقوف نباشد بر شرطى » .