بسپرده باشند « 1 » از بدايت خلق عالم تا با نهايت فناى او ؛ آواز برآرند و به زبان عجز و مذلّت اقرار دهند و گويند : سبحانك ما عبدناك حقّ عبادتك ، منزّها خدايا توئى كه ما « 2 » ترا نپرستيديم چنان كه بايد پرستيدن ، اين سخن فرشتگان گويند آن فرشتگانى كه همه عمر خود در يك ركوع و يك سجده و يك تسبيح بسر برده باشند چنان كه در وصف ايشان در قرآن فرمود :
« يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ لا يَفْتُرُونَ »
و اين مناقض اين آيت نيست كه
« يَوْمَ - تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها »
براى آنكه استثنا كرد و گفت :
« إِلَّا بِإِذْنِهِ »
يعنى كس درين روز سخن نگويد مگر بدستور وى چون دستورى يابد بمجادله درآيد تا باشد كه حجّتى آرد كه عذاب از وى دفع شود آنگه گفت : مردمان درين روز بر دو نوع باشند بعضى شقى و بدبخت و بعضى سعيد و نيكبخت ، و مراد به « شقى » كافر و عاصى است و به « سعيد » مؤمن و مطيع كه سعادت يافته باشد به اختيار آنگه بيان كرد و گفت كه : شقى آنان باشند كه بكفر و عصيان خود از اهل دوزخ باشند و ايشان را در دوزخ زفير و شهيق باشد « زفير » اوّل بانگ خر باشد « و شهيق » آخر بانگ خر ، و اصل زفير از شدّت باشد من قولهم لشديد الخلق « مزفور » و زفير آواز آتش باشد چون افروخته شود و شهيق آوازى بود كه از اندرون بيايد با كشش نفس و اصل او طول مفرط است من قولهم « جبل شاهق » اى منيع لطوله .
[ خالِدِينَ فِيها ]
« 3 » ايشان در دوزخ هميشه باشند مادام كه آسمان و زمين
هامش
( 1 ) در تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « بسر برده باشند » و در برهان قاطع ضمن ذكر معانى « سپردن » گفته است : « و بانتها رسانيدن و تمام كردن » و در اينجا همين معنى مراد است .
( 2 ) در تفسير ابو الفتوح و چند نسخه از اين تفسير جلاء الاذهان : « كه توئى ما » .
( 3 ) چون اين دو آيه از مواضع مشكل قرآن مجيد است چنان كه طبرسى ( ره ) در مجمع البيان تصريح كرده به اين عبارت « و هما من المواضع المشكلة فى القرآن » و الاشكال فيه من وجهين ؛ احدهما تحديد الخلود بمدة دوام السماوات و الارض ، و الاخر معنى الاستثناء بقوله : الا ما شاء ربك » و علما در تفسير آن وجوهى گفتهاند بهتر آنست بيانات شيخ ابو الفتوح ( ره ) را در اينجا نقل كنيم و نص عبارت او در اين مورد اين است ( ج 3 ؛ ص 97 - 99 ) :
«[ خالِدِينَ فِيها ] *و در آنجا هميشه باشند[ ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ ] *تا آسمان و زمين دائم باشد اگر گويند : چگونه خلود اهل بهشت و اهل دوزخ معلق كرد بدوام آسمان و *