اولىترين مردمانيم به مسجد الحرام و اولياى آن مائيم « 1 » ، حقّ تعالى بر ايشان ردّ كرد و گفت : دروغ ميگويند ، اولىترين مردمان به مسجد الحرام جز مؤمنان و متّقيان نباشند و ليكن بيشترينهء « 2 » ايشان نميدانند حسن بصرى گفت كه « 3 » : به اين آيت كه
[ وَ ما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ ]
آيت اوّل منسوخ است ، و اين درست نيست براى آنكه نسخ در اوامر و احكام شود نه در اخبار و اين آيت خبر است و جمع ميان اين آيت و آن آيت آنست كه :
مراد بنفى عذاب در آيت اوّل عذاب دنياست و باثباتش در آيت دوّم عذاب آخرت است .
و وجهى ديگر آنست كه : در آيت اوّل نفى عذاب استيصال است و در دوّم اثبات عذاب قتل و اسر ، و امّا شرط استغفار مراد به آن ايمان است براى آنكه هر كه ايمان ندارد استغفار ازو درست نيايد و چون ايمان آرند عذاب از ايشان ساقط شود در دنيا و آخرت مادام تا چيزى نكنند كه در آخرت بدان مستحقّ عذاب شوند آنگه گفت :
[ وَ ما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ ]
اگر شما مشركان را ببينيد كه نزديك خانهء خدا نماز ميكنند گمان مبريد و مپنداريد كه : آن نماز قربت و عبادت است ؛ تا سبب دفع عذاب باشد يا بر سبيل استغفار بلكه نماز ايشان نزديك خانهء خداى نيست الّا صفير كردن و دست بر هم زدن جعفر بن ربيعه گفت كه : ابو سلمه را پرسيدم ازين آيت ، دستها بر هم نهاد و باد درو كرد تا از آنجا آوازى بر آمد و گفت : مشركان چنين كردندى ، چون رسول صلّى اللّه عليه و آله طواف كردى جماعتى از بنى عبد الدّار از پس رسول رفتندى بر طريق استهزا و بدهن صفير كردندى و دستها بر هم زدندى و چون نماز كردى در مسجد دو مشرك در آمدندى بر دست راست او باستادندى و دو بر دست چپ ، و همچنين صفير كردندى و
هامش
( 1 ) نص عبارت تفسير ابو الفتوح اين است ( ج 2 ص 529 چاپ اول ؛ س 22 ) : « ما اولياى مسجد الحراميم و واليان آنيم » .
( 2 ) در بعضى نسخ : « بيشترين » و در تفسير ابو الفتوح : « بيشتر » .
( 3 ) نص عبارت تفسير ابو الفتوح در اين مورد اين است ( ج 2 چاپ اول ص 529 ؛ س 12 ) :
« حسن بصرى گفت : آيت منسوح است بآيت ديگر كه از دنبال اوست ؛ و ما لهم الّا يعذبهم اللّه ، يعنى كه ايشان را بحصار مكه و قحط و قتل و فتح مكه عذاب كرد ، و اين درست نيست براى آنكه اين خبر محض است و نسخ در او امر و احكام شود دون اخبار » .