چون كبك درى بر كوهسار مراد مىپرى ، گاه چون آهو در مرغزار آرزو مىچرى ! خبر ندارى كه اين دنيا كه تو بدان همىنازى ، او تو را مىفريبد و در دام غرور مىكشد ! كه دنيا سراى بىسرمايگان است و سرمايهء بىدولتان ، لعبى و لهوى است بازيچهء بىكاران و غافلان !
پير طريقت گفت : بدانكه دنيا معشوقهاى است فتّان ، و رعنائى است بىسامان ، دوستى بىوفا ، دايهاى بىمهر ، دشمنى پر گزند ، هركه را بامداد بنوازد ، شامگاه بگدازد ! هركه يك روز به شادى دل بيفروزد ، ديگر روزش به آتش غم و اندوه بسوزد !
اگر در قصر مشتاقان تو را يك روز بارَستى * تو را با اندهانِ عشقِ اين جادو چه كارستى ؟
و گر رنگى ز گلزارِ حديثِ او ببينى تو * به چشم تو همه گلها كه در باغ است خارستى
. . . وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ .
آيه . اين زندگانى بازى و بازيچه ، در چشم كسى نيك آيد كه از زندگانى خوش و پاكيزه و پرمهر خبر ندارد ! خداى را دوستانى هستند كه زندگيشان امروز به ذكر است و مهر ! و فردا به مشاهدت است و معاينت ! ! زندگانى ذكر را ثمره انس است و زندگانى مهر را ثمره فنا ! اينانند كه يك لحظه از حق محجوب نيند و اگر لحظهاى محجوب مانند ، زنده نمانند !
غم كى خورد او كه شادمانيش توئى ؟ * يا كى مُرَد او كه زندگانيش توئى ؟
سوره 29 آيه 69
69 -
وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا .
آيه . يعنى كسانى كه ظاهرشان به زيور مجاهدت آراسته است ما باطن آنان به مشاهدهء حق زيور مىدهيم : جهاد در اينجا بيان سه مرحله است : اول جهاد در باطن با نفس و با هوا و هوس ! دوم جهاد در ظاهر با دشمنان دين و كافران زمين ! سوم اجتهاد در اقامهء دليل و حجت براى بيان حق و حقيقت ! به بيان ديگر ، آنچه در دفع كافران بر تن ظاهر شود ، آن را جهاد گويند ، و آنچه در رعايت عهد الهى اندر باطن باشد ، آن را جهد گويند ، و آنچه در اقامهء حجّت براى طلب حق و كشف حقيقت باشد آن را اجتهاد گويند ! اين مجاهدت در اين آيت بيان هر سه حال است ، او كه به ظاهر جهاد كند رحمت حق نصيب او گردد ، او كه با اجتهاد بود ، عصمت بهرهء وى باشد ، و او كه در جهد بود ، كرامت وصل نصيبش شود ! و شرط هر سه آنست كه در راه خدا و براى خدا باشد ، تا به خلعت هدايت رسد .
. . . إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ .
آيه . فرمود چون هدايت دادم با وى باشم و وى با من باشد !
زبان حال بنده گويد : بار خدايا ، به عنايت ، هدايت دادى و به معونتها بذر خدمت روياندى ، و به پيغام آب پذيرش دادى ، به نظر خويش ميوه محبّت وارسانيدى ، اكنون سزد كه سموم مكر از آن بازدارى ، و بنائى كه خود ساختهاى به گناه ما خراب نكنى ، خدايا تو ضعيفان را پناهى ، و قاصدان را بر سر راهى ، و واجدان را گواهى ، چه باشد كه افزائى و نكاهى ! و بنده چنين گويد :
روضهء روح من رضاى تو باد * قبلهگاهم دَرِ سراى تو باد
سرمهء ديدهء جهانبينم * تا بود ، گردِ خاك پاى تو باد
گر همه راى تو فناى من است * كارِ من بر مراد راى تو باد
شد دلم ذرهوار در هوَسَت * دائم اين ذرهء در هواى تو باد