است : از جمله آنكه آنان صحابهء پيغمبرند كه مهتران حضرت رسالت و اختران آسمان ملت و آراستگان به صفت صفوتند و حضرت رسالت مانند خورشيد در ميان اختران آسمانى است و همان گونه كه ستارگان و ماهها نور از خورشيد ستانند ، همان گونه عزيزان صحابه مانند اختران حضرت رسالت ، به ايشان آراسته و از ايشان رأفت و رحمت گيرند !
پيغمبر فرمود : اصحاب من مانند ستارگانند به هركدام اقتدا گرديد هدايت مىشويد . در حقيقت چنان است كه مهتر عالم در صدر نشسته و ياران به اختلاف مراتب حالات خويش حاضر شده ، يكى وزير ، يكى مشير ، يكى صاحب تدبير ، يكى ظهير ، يكى اصل صدق ، يكى مايهء عدل ، يكى قرين حيا ، يكى كان سخا ، يكى سالار مؤمنان ، يكى امير عادلان ، يكى شاه جوانمردان . يكى چون شنوائى ، يكى چون بينائى ، يكى چون گويائى ، و يكى چون بويائى ، چنان كه جمال غالب بشر به اين صفت است و كمال ايمان هم به اين چهار صفت : صدق و عدل و حيا و سخا است ، و اين صفت جوانمردان است كه خداوند بر آنان درود فرستاد و گفت :
سَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى
!
سوره 27 آيه 60
60 -
أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ .
آيه . از روى فهم بر زبان اهل معرفت و روندگان طريقت ، اشارتى است و زمين و خاك اشارت است به نفس آدمى كه وى را از آن آفريدند ، و آسمان با رفعت اشارت است به عقل شريف و رفيع كه از آن رفيعتر و شريفتر هيچ چيز نيست ، و آب كه سبب زندگى و نشو و نماى نبات و حيوان است مانند علم مكتسب است ، چنان كه آب زندگى ، هركس و هر چيز را مدد مىدهد ، علم هم زندگى دل را مدد مىدهد ، و حديقههاى با بهجت اشارت است به كارهاى پسنديده و طاعتها و عبادتهاى آراسته ، همان گونه كه باغ و بوستان و درختان گوناگون و ميوههاى رنگارنگ از آب روان آراسته مىشود ! و از آب زينت و بهجت گيرد ، همچنين طاعتها و كارهاى بندگان به مقتضاى علم و وساطت عقل حاصل مىگردد ! و به سعادت جاويدان مىرسد .
لطيفهاى شنو از اين عجبتر : زمين كه بار خلق مىكشد مثلى است براى بارگيرى دين ، كه مصطفى فرمود :
دنيا را مركوبى قرار دهيد كه شما را به آخرت برساند و آخرت بارانداز و جايگاه و بارگاه خود قرار دهيد ، و آسمان اشارت به بهشت است كه فرمود بهشت در آسمان است ، و آب اشارت به وحى و علم است كه بواسطهء پيغمبر به بندگان مىرسد ، چنان كه خداوند فرمود : از آسمان آب فرود آمد و زمين مرده را زنده كرد و اين نشانى است براى مردمى كه مىشنوند !
بعضى گويند در اينجا مراد از آب قرآن است به دليل آنكه آن را معلّق به آسمان كرد و آب هم از چيزهاى شنيدنى نيست ! و قرآن هم از آسمان فروفرستاده شده كه فرمود :
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ .
سوره 27 آيه 61
61 -
أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً .
آيه . آن كيست كه زمين اسلام را در زير قدم توحيد موحّدان آورد ؟ آن كيست كه چشمههاى حكمت در دل عارفان پديد آورد ؟ آن كيست كه باورهاى معرفت در سر دوستان بنا افكند ؟ آن كيست كه ميان درياى خوف و رجاء و بيم و اميد ، ابر پاى مردى نمايان ساخت ؟ آيا هيچ خدائى جز من دانيد كه اين كارها كرده ؟ هيچ معبودى جز من شناختيد كه اينها را ساخته ؟
گويند : آيهء ،
وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً ،
اشارت به قلب و نفس است ، چه در نهاد آدمى هم كعبهء دل است هم تكيهگاه نفس ! كه در آفرينش هر دو گوهر ضد يكديگرند و در عين حال كه بهم پيوستهاند ، در طريقت از هم گسستهاند ، هر دو درهم گشاده و ميان هريك از دو قدرت مانعى نهاده ! هرگاه نفس امّاره در سرا پردهء دل شبيخون زند ، دل محنت زده به تظلّم به درگاه عزّت مىشود ! و از آن پيشگاه خلعت نظر به او مىرسد و در