و به خوبى مىداند كه شما بر چهايد و چه مىكنيد . و آن روز كه بسوى او باز گردانيده مىشوند مىداند و آنان را به آن چه كردهاند آگاه مىنمايد ، كه خداوند به هر چيزى دانا است .
تفسير ادبى و عرفانى
سوره 24 آيه 43
43 -
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً .
آيه . به ذوق جوانان طريقت ، ابر ابر لطف است و باران باران بركت ، كه به لطف خود بر اسرار دوستان مىبارد و از تربت وفا ، گل صفا بررميده ، و آفتاب لطف ازلى برتافته ، و در روضهء قدس گل انس بشكفته ، و از افق تجلّى باد شادى وزيده ، و بنده را از دست آب و خاك بربوده ، تاخير و درنگ از پاى لطف برخاسته ، و نسيم ازليّت از جانب قرب دميده است .
پير طريقت گفت : الهى ، تو آنى كه نور تجلّى بر دلهاى دوستان تابان كردى ، و چشمههاى مهر در سرهاى ايشان روان كردى ، تو پيدا و به پيدائى خود ، در هر دو گيتى ناپيدا كردى ، اى نور ديدهء آشنايان و سوز دل دوستان و سرور جان نزديكان ، همه تو بودى و توئى ، تو نه دورى تا جويند ، نه غايبى تا پرسند ، نه تو را جز به تو يابند ، آبى و خاكى را چه زهرهء آنست كه حديث قدم كند ، اگر عنايت و ارادهء قديم تو نبود ، و اگر به فضل خود اين مشتى خاك را به درگاه قدمت خود دعوت نمىكردى و بساط انبساط در سراى هدايت بسط نمىكردى ! اين سيهگليم وجود و اين ذرّه خاك ناپاك را كى زهرهء آن بودى كه قدم بر حاشيهء بساط ملوك نهادى ! سزاى خاك آنست كه پيوسته منشور عجز خود مىخواند و پردهء بىنوائى خود مىزند ! و مىگويد :
ما خود ز وجود خويش تنگ آمدهايم * وز روى قضا بر سر سنگ آمدهايم
اندر گيلان گليم بدبختى را « 1 » * ما از سيهى بجاى رنگ آمدهايم
سوره 24 آيه 44
44 -
يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ .
آيه . همه چيز به مشيّت و اراده و قدرت او است و او است كه شب و روز و آنچه در آنها است برمىگرداند و تبديل مىكند و بر همه چيزها مسلّط . هرچه دانشمندان در اينباره گفتند خبرى است ، و هرچه مشايخ گفتند اثرى است ، ولى حقيقت حق وراء خبر و اثر است ! ميدانى در پيش خلق نهاده و ندا كرده كه : اى اهل عالم ! قدم در ميدان نهيد ، در حجاب نرويد ، هيچ ندانيد كه كجا مىرويد ؟ و هيچ ندانيد كه از كجا مىآئيد ، از درگاه دانش ما برخيزيد و به بارگاه حكم ما فروآئيد ، و كمر خدمت ما را بنديد ، مشيّت ما را نظاره كنيد ، قدرت ما را ساخته باشيد ، كه يا عفو و مغفرت ما ، يا قهر و عقوبت ما ! كسى كه سر او معدن راز باشد و دل او در قبضهء ناز ، و بر پيشانى او نشانهء اقبال و در ديدهء او نور اعتبار افعال ذو الجلال است از اسرار و رموز اين كلمات آگهى دارد ! و واقف بر اين احوال است كه فرمود :
إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ !
سوره 24 آيه 55
55 -
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ .
آيه . بدانكه خلفاى زمين كه در اين آيت به آنها اشارت شده سه گروهند كه هر گروهى را در توحيد و خداشناسى مقامى معلوم است و در اظهار بندگى حدّى محدود ! نخست علماى دين اسلامند و فقهاء شريعت خير انام ! و حافظان ملّت و ناصحان امّت ، حدّ ايشان در اظهار بندگى تا طمع معرفت و خوف عقوبت بيشتر نباشد ! و نتيجهء توحيد ايشان مقصور بر سلامت اين جهان و عافيت آن جهان است ! اسلام و ايمانشان از الطاف حق است لكن با اعراض نفسانى و شواهد جسمانى ممزوج است ، فطرت آنان
هامش
( 1 ) . مراد از ( گيلان ) گليمپوشان است ، چه گيل بمعنى گليم و گيسو آمده ( يعنى در ميان گليمپوشان )