اهليلج و انبرباريس و غيرها و هنگام استعمال نيز مگر سقمونيا كه بدون تشويه استعمال آن جائز نيست و امّا ادويهء حيوانية پس واجب است كه گرفته شوند از حيوانات جوان صحيح الجسم تام الخلقة و الاعضاء و در زمان بهار يا ابتداى صيف و پيش از رو بلاغرى و پيرى و ضعف و نقصان اوردن و مقارن ذبح و زكات انها از آن جمله خون بز جوان فربه بىعيب و نقصان چهار ساله است كه بسبب شدّت تاثير آن در علاج سنگ كرده و مثانه موسوم بيد اللّه گشته و آن چنان است كه اول فصل تابستان كه هنگام رنگ گرفتن انگور باشد آن را ذبح نمايند و خون اول و اخر آن را بگذارند كه بريزد و خون وسط را در ديگ و يا ظرف سنگى و يا سفالى بگيرند و بگذارند تا منجمد گردد پس ريزهريزه كرده بر پارچه كرباس پاكى پهن نمايند و پارچه نازكى براى محافظت از گرد و غبار بر آن بپوشند و در افتاب خشك نمايند و عند الحاجة مقدار يك مثقال آن را باب كرفس جبلى و يا شراب و امثال آن بنوشند و بالجملة هر چيزى را بشرايط مقرره آن در كمال اهتمام حفظ و ضبط نمايند تا به كار لائق خود ايند
[ دستور حفظ زهرهء حيوانات كه تازه بماند ]
دستور حفظ زهرهء حيوانات كه تازه بماند بايد محل قطع و مجراى آن را بخيط محكم بسته در شيشه كه عسل در آن آن مقدار باشد كه او را بپوشاند انداخته نگاه دارند و ليكن اين در جائى است كه حرارت و رطوبت بر هواى آن بلد غالب نباشند و الا زودتر باعث فساد آن ميكرد مگر آنكه عسل را خوب بقوام آورده باشند
[ دستور حفظ پيه و مغز حيوانات كه متعفن نگردند ]
دستور حفظ پيه و مغز حيوانات كه متعفن نگردند بايد كه در عسل چند روز بيندازند بعد از آن شسته خشك كرده در لته كتانى پيچيده در سايهء او بزند و بدستور هرگاه در ظرف قلعى ضبط كنند متعفن نمىگردد
[ دستور حفظ سائر ادويه ]
دستور حفظ سائر ادويهء بعضى را باهم جمع بايد نمود تا موجب بقاى آن باشد مثل كافور يا فلفل و براده آهن با آهنربا و تخم مرغ را با نمك و ساذج را با زنجبيل و امّا معدنى را با غير جنس آن نبايد جمع نمود و عصارات و صموغ را در ظرف قلعى و نقره نگاه دارند و عرقها و مياه حاره را در شيشه ضبط كنند بعد سرد شدن و يا در ظرف مزجج و يا روى توتيا و عرق بهار در ظرف مس بهتر ميماند و عرق قرنفل در شيشه و عنبر در ظرف رصاصى اسربى و مجموع اوراق و بيخها و گلها را از جاى نمناك و افتاب تند دور بايد داشت و ظرف قلعى جهت روغنها و اكثر ادويهء مركبه و مفرده بهتر است و اللّه اعلم
فصل سيزدهم در بيان اداب طعام خوردن و آب نوشيدن و اطعمهء كه جمع انها باهم مناسب نيست
بدانكه بر صاحب حفظ صحت لازم است كه بجز در هنگام گرسنگى و تشنگى طعام و شراب نخورد و نياشامد و آن هم به قدر ضرور و احتياج كه بسرحد امتلا و تخمه نرسد كه مكروه و مضر است و در هنگام امتلا و سيرى و سيرابى طعام نخورد و آب ننوشد و در هنگام گرسنگى بسيار و عطش مفرط بيكدفعه طعام و شراب بسيار و سير نيز نخورد و نياشامد و همچنين بعد از رياضت و حركت شديده مفرطه و استيلاى گرمى بسيار بر مزاج مگر بتدريج و دفعات اندكاندك خصوص آنكه طعام ثقيل و يا غير عادى و معتاد و يا بسيار گرم و يا بسيار سرد باشد و همچنين آب غليظ ثقيل و يا بسيار گرم و يا بسيار سرد و در ذهبيه جناب حضرت امام ثامن امام رضا عليه و على آبائه و اولاده الثنا و السّلام ميفرمايند اعلم يعنى بدان بدرستى كه جسد بمنزلهء زمين طيب پاك است هرگاه تعهد نمايند آن را بعمارت و آب دادن به مقدارى كه زياده نباشد به حدى كه غرق گردد در آن و نه كم باشد به حدى كه ناقص و تشنه ماند و خشك گردد بلكه به حد اعتدال و قدر حاجت بود هميشه سبز و خورّم و آباد مىماند و روز بروز در تزايد و اگر غافل مانند از آن فاسد ميگردد و نميرويد مگر گياهاى ناكاره پس جندبيدستر اغذيه و اشربه سالم و صحيح و نيكو مىباشد پس بايد كه ملاحظه نمائى در چيزى كه موافقت به بدن و معده تو داشته باشد و تقويت بدن و هضم و استمرا طعام نمايد پس اندازهء آن غذا را بگير و بگردان همان مقدار را غذاى خود و نيز ميفرمايند كه اعلم يعنى بدان بدرستى كه هر واحد از طبائع دوست ميدارند چيزى را كه مشاكل طبائع جسدشان باشد پس بايد كه بخورى چيزى را كه مشاكل آن است و هركه زياده از قدر حاجت تناول نمايد فائده نميدهد بان و هركه به مقدارى كه نه زياده و نه كمتر از حد لائق باشد تناول نمايد نفع مىبخشد او را پس طريق صاحب حفظ صحت آن است كه صرف نمايد طعام را به قدر كفايت و صحت بدن خود در شبانه روز و هنوز قدرى ميل و خواهش او بطعام باقى باشد كه دست از خوردن بكشد پس بدرستى كه اين اصلح است براى معده و بدن تو و تذكيه عقل تو و سبكتر است براى جسد تو و شخصى كه خواهد كه صحيح و سالم و سبك باشد بدن او بايد كه شب طعام را كمتر بخورد و تقليل نمايد و پيران را شب چيزى نخوردن خصوص كه گرسنه باشد بسيار مضرّ است زيرا كه فوت مىشود از ايشان قوّتى كه تدارك آن ممكن نيست و خطاب بمامون كرده فرمودند بخور غذاى سرد در تابستان و گرم در زمستان و معتدل در دو فصل ديگر كه بهار و پائيز باشند به قدر برداشت قوّت و خواهش خود و ابتدا كن بطعام سبكترين اغذيه كه ميخورى آن را به قدر عادت و بحسب طاقت و نشاط بدن خود و وقتى كه واجب و ضرور باشد و بايد كه خوردن تو در هر روز هنگام گذشتن هشت ساعت از روز باشد يك دفعه و يا آنكه در هر دو شبانه روز سه دفعه بدين قسم كه روز اول صبح و شب بعد عشاء و روز ديگر بعد هشت ساعت از روز گذشته و باز شب چيزى نخورى و روز ديگر صبح بدستور اول تناول نمائى و همچنين امر نمود جد من حضرت محمّد رسول اللّه حضرت على ابن ابى طالب را ع م در هر يك روز يك مرتبه و روز ديگر دو مرتبه نيز به قدر حاجت و بايد كه شراب تو از عقب طعام شراب صافى كهنه كه حلال باشد و به پرهيز از آنكه جمع كنى ميان خوردن تخم مرغ و ماهى باهم در يك وقت زيرا كه مولد نقرس و قولنج و بواسير و وجع اضراس است و شير با نبيذ كسانى كه مىآشامند نبيذ را جهت آنكه مولد نقرس و برص است و مداومت خوردن تخم مرغ مورث كلف در صورت و طحال و مولد رياح در سر و معده و پرخوردن بيضهء جوش داده مورث ربو و بهر يعنى تنگى نفس و گرفتن انقطاع آن است و خوردن چيزهاى شور و گوشتهاى قديد و ماهى نمك سود شور بعد فصد و حجامت عارض ميگردد از آن بهق و جرب و خوردن گردهء گوسفند باعث
كثافت مثانه مىشود و خوردن گوشت خام باعث تولد كرم است در شكم و بسيار خوردن گوشت حيوان