منحصر در آن نيست و بحسب اوضاع فلكى و ارضى تغيرات و اختلافات در امزجه و خواص ادويهء واقع مىشود و باعث اشتباه در ماهيت و قوّت و خاصيت اكثر ادويه اين امور مذكوره است
فصل دوازدهم در بيان طريقه اخذ ادويه و حفظ و صيانت انها
امّا بالاجمال پس بدانكه اولى و اليق آن است كه ادويهء قويّه و مشهوره هرجا كه در آنجا قويتر و بهتر مىشود از جاهاى ديگر از همانجا در زمان و فصل لائق و نهايت ادراك نشو و نما و كمال نضج و رسيدگى آن اخذ و التقاط نمايند مانند آنكه اطيان را در يازدهم تشرين اوّل از ماه رومى و سقمونيا را از جبل انطاكيه و بالجمله اگر بقول استاد ابقراط كه عالجوا كلّ مرض بعقاقير ارضه و بلده عمل نموده معالجه بادويهء مختصه به همان بلد و مملكت نمايند بهتر است جهت آنكه بمناسبت انفعاند در جلب فائده و صحت از براى اهل آن بلد و مملكت از ادويهء مملكت ديگر
[ دستور اخذ ادويه معدنى ]
بالتفصيل بدانكه آنچه معدنى و از قبيل احجار و اطيان است بهتر آن است كه از معادن معروفه و مشهوره آن و اوائل زمستان اخذ نمايند يعنى در هر بلد و مملكت و هركان كه بهتر مىشوند نه از غير آن مانند قلقديس از قبرس و زاج از كرمان و لاجورد از كاشغر و فيروزه از نيشابور و لعل از بدخشان و ياقوت از پيكو و مانند اينها و هرچند رنگينتر و صافتر و شفافتر و آبدارتر و خالصتر و بزركتر و بىغشتر باشند و ريزه و متفتت و آميخته به چيزى ديگر از خاك و غيره نباشند بهتر است و نيز بايد كه رنگ و طعم و رائحه مختصه به هر يك مانند فادزهر و اطيان برقرار و در كمال خوبى باشند
[ دستور اتّخاذ ماء الزّجاج ]
ماء الزّجاج دستور اتّخاذ آن آنست كه بگيرند زجاج شامى و قلعى را بالسّويه و در بوته گداخته سرد كنند و آنچه مانند كف بر روى آن باشد بردارند كه ماء الزجاج است و اما آنچه نباتى است بدستور يعنى آنچه اوراق و ازهار است بايد كه بگيرند از اماكن مختصه به هر يك و فصل و زمان و وقت لائق بهر يك و بعد رسيدن بكمال خود و پيش از افتادن از درخت و پژمردگى و متغير شدن هيئات و رنگ و بوى آن و در سايه به احتياط تمام خشك كنند و از غبار و رطوبات و غيرها محفوظ دارند مگر آنچه را افتاب ضعيف نگرداند و غرض كمال خشكى آن باشد كه در افتاب بكمال احتياط خشك نمايند و آنچه از قبيل به زور باشد واجب است كه بگيرند آن را بعد بستن و محكم شدن جرم و خشك شدن رطوبت آنها به حد اعتدال و زائل شدن خامى و رو به زودى و پژمردگى آوردن اوراق آن و بدستور در سايه خشك نمايند و از گرد و غبار و اختلاط باشياى غريبه و رسيدن نم و رطوبات و گرمى و خشكى بسيار محفوظ دارند بدانكه ادويهء نباتيه ذوات كيفيّات منحرفه مفرده و مركبه در بلدان منحرفة الكيفيّة و اراضى صلبه بهتر يافت مىشوند و هميشه دواها در آن بلدان و اراضى اقوى مىباشند و لهذا ادويهء جبلى و رملى و برّى اقوىاند از بستانى در اكثر امور ادويهء بارده در بلدان حارّه و بالعكس نيز كيفيت آنها در اكثر امور شديدتر و قويتر مىباشد و ادويهء معتدله در بلدان معتدله و رطبه در بلد آن رطبه پس اخذ انها از آن بلدان و اراضى اولى از غير انها است و آنچه از قبيل قضبان و قشور است بدستور بايد كه بعد از رسيدن بكمال لائق به حال آن پيش از رو به پژمردگى و خشكى و كچى و پيچيدگى اخذ نمايند و بدستور خشك نموده محفوظ دارند و آنچه از قبيل اصول است بعد از اخذ ثمر و هنگام ريختن برگهاى آن و قبل از ريختن تمامى انها اخذ نمايد بلكه اخر فصل خريف بهتر است و بدستور خشك نمايند و آنچه را تمامى اخذ بايد نمود بايد كه در هنگام كمال بلوغ و رسيدگى و تر و تازگى و عدم نقصان اخذ نمايند و بدستور خشك كنند و نگاه دارند تا به مصرف لائق آيد و آنچه از قبيل اثمار باشد نيز بدستور بعد كمال نضج و رسيدن و قبل از پژمرده شدن و افتادن خودبخود از درخت اخذ نمايند مگر آنكه منظور و مطلوب خام آن باشد يا نيمرس و آنچه را از انها درست و با پوست خشك بايد نمود همان قسم درست خشك نمايند و آنچه را مقشر و يا ورق بايد نمود پوست كنده و ورق كرده خشك نمايند و آنچه را ريسمان كشيده در سايه يا با افتاب كمى احتياط تمام خشك نمايند و از گرد و غبار و نم و رطوبت و نموست و تكرج و ساد و خوردن كرم و غيرها محفوظ دارند و بالجملة بايد كه كلّ ادويهء نباتيه را در كمال هنگام رسيدگى و نداوت و پيش از روبخشى و پژمردگى و ضعف و نقصان اوردن اخذ نمايند و در هنگام صفا و گرمى و خشكى هوا بهتر است از هنگام كدورت و برودت و رطوبت و آنچه باران خورده و قريب العهد بان باشد ضعيف است و ادويهء برّيه صحرائيه اقوىاند از بستانيه و حجم و ضخامت انها كمتر است در اكثر و جبليه اقوىاند از بريه و از شكوفها و گلها آنچه باليدهتر و خوشبوتر و شكفته و پژ مرده نشده باشد بهتر است از مخالف آن مگر گل سرخ كه قبل از تمامى شكفتن بهتر است و بدستور بستانى آن و همچنين از برگها آنچه ضخيمتر و خوشبوتر و تازهتر باشد بهتر است و از قضبان و اصول آنچه كچى و پژمردگى آن كمتر باشد و از به زور آنچه بزرگتر و فربهتر و چربتر و سنگينتر باشد بهتر است و از فواكه آنچه شادابتر و پرگوشتتر و سنگينتر باشد و لون و طعم و رائحه هريك ازينها كه بهتر و زياده و قويتر باشد اقوى است از مخالف انها
[ دستور اخذ لبن شبرم ]
و امّا لبن شبرم هرگاه تازهء آن بهم رسد بطريق مقرر لبن از آن اخذ نمايند و الا اگر تازه آن بهم نرسد كه شير از آن گرفته شود بدستور سائر يتوعات پوست تازه آن را بشويند و يا خشك آن را در آبگرم بخيسانند و در افتاب بگذارند تا غليظ و لزج گردد پس آب آن را جدا كرده خشك نمايند و لبن خشخاش را كه افيون است از خشخاش مصرى و يا كازرونى در مصر يا كازرون بشروطى كه در افيون ان شاء اللّه تعالى خواهد آمد و همچنين لبن بلسان و سائر البان را در اماكن مختصه و ازمان لائقه و بالجمله در هر جا كه خوب و قوى القوة كردند اخذ نمايند نه از جاهاى كه ضعيف القوة
[ دستور اخذ صموغ ]
و امّا صموغ پس واجب است كه اخذ و جمع نمايند انها را هنگام ريختن شكوفه و اوّل روز قبل از طلوع افتاب و اخر روز بعد از غروب و بايد كه هوا صاف و معتدل باشد و پيش از خشك شدن به حدى كه متفرك و متفتت گردند يعنى خودبخود از درخت جدا و ريزه ريزه شده بريزند
[ دستور اخذ عصارات ]
و امّا عصارات بايد از ادويهء جيده از اوراق و اثمار و اصول و غيرها اخذ نمايند و باتش طبخ ندهند بلكه به هوا و افتاب خشك نمايند و از گرد و غبار و اختلاط اشياى غريبه كثيفه محافظت كنند مانند اقاقيا و عصاره