و سليخه و زنجبيل و امثال اينها است قوت انها تا ده سال باقى ميماند و خربق ازينها زياده مگر آنچه در انها رطوبت فضليهء باشد مانند پنج چينى و زنجبيل و زرنباد و زراوند مدحرج و بهمنين و بوزيدان و شقاقل و امثال اينها كه به زودى كرم مىخورد و ضعيف و فاسد مىگردند و امّا آنچه از لحاء و عروق مسهله باشند تا سه سال قوّت انها باقى مىباشد پس بتدريج باطل مىگردد
[ در ادويه حيوانيه ]
و امّا ادويهء حيوانيه مانند شحم و مراره و انفحه و قرن و حافر و ظلف و زبل و بعرودم و امّا شحم كه پيه باشد هرگاه بگيرند و نمك سود نمايند تا يك سال قوّت آن باقى مىماند و ليكن مستعمل در مراهم و بعض تراكيب ديگر و بعض امراض نخواهد بود و امّا مراره كه زهرهء حيوان باشد پس مدّت بقاى قوّت آن بيشتر از شحم است و اگر خوب خشك كنند و نيكو محافظت نمايند سالها مىماند و امّا انفحه كه پنير مايه نامند يعنى شيردان حيوان پس مدّت بقاى قوت آن يك سال تا دو سال است و امّا قرن و حافر و غيرها كه عبارت از شاخ و سم و ناخن باشد پس قوّت انها سالها باقى ميماند و اما زبل و بعرودم كه عبارت از سركين و پشگل و خون حيوان باشد مانند سگ و كفتار و حمار و بز و ضب تا يك سال و همچنين خون و امّا جندبيدستر پس قوّت آن تا ده سال باقى مىماند و اللّه اعلم
فصل دهم در بيان زمان ادراك و مدّت اعمار ادويهء مركبه
[ امّا زمان ادراك مركبات ]
و امّا زمان ادراك مركبات يعنى زمان حصول كيفيّت و مزاج ثانوى تركيبى انها پس ترياق فاروق بعد شش سال و دو سال هفتم استعمال ميتوان نمود و امّا بعض متاخرين استعمال آن را بعد از شش ماه جايز داشتهاند و امّا سائر مركبات ديگر بحسب اختلاف انها منقسم به چهار طبقه ميكردند طبقه اولى معاجين كبارىاند كه در تلو ترياق فاروقاند مدت ادراك انها شش ماه باشد و در ماه ششم يا هفتم استعمال توان نمود مانند اثاناسيا كبرى و صغرى و ايارجات كبار و اصغر سليم و باد مهرج و برشعثا و برشهاى ديگر و ترياق الطين و ثيادريطوس اصغر و اكبر و دحمرثا كه در آن مرواريد داخل نباشد و زمهران و شليثا و فريادرس و قفطارغان اصغر و اكبر و معجون عنبر و معجون قباد الملك و معجون كبريت و معجون هرمس و ارسطون و افلونيا فارسيه بقول صاحب كامل الصناعة و بالجمله هر تركيبى كه در آن افيون باشد و صاحب كفايه ترياق اربعه و دحمرثا با لؤلؤ و اقراص كوكب و دواى الكركم كبير و صغير و دواء الملك كبير و صغير را از طبقهء اولى شمردهاند و در كناس يوحنا بن سرابيون از طبقهء ثالثه شمردهاند طبقهء ثانيهء مركباتىاند كه نهايت زمان ادراك انها سه ماه باشد مانند معجون قيصر و معجون اصطنحيقون و اقراص لك و اسقيل و سائر معاجين متوسطهء مدرة بول و مانند اينها طبقة ثالثة مركباتىاند كه زمان ادراك آنها دو ماه باشد مانند امروسيا و ترياق غرزه و داء المسك حلو و مروفنجنوش و معجون خطاطيف و امثال اينها طبقة رابعة مركباتىاند كه استعمال كرده مىشوند در روز اوّل و دويم تركيب مانند حبوب و ادهان و سفوفات و ذرورات و اشربه و ضمادات و اطليه و ادويهء مسهله و اقراص خفيفه و اكحال و شيافات و فتائل و مراهم و امثال اينها
[ امّا مدت اعمار ادويهء مركبه ]
و امّا مدت اعمار ادويهء مركبه پس بدانكه اينها نيز بحسب مراتب خود منقسم بر چهار طبقهاند امّا ترياق فاروق پس تا سى سال قوى مىباشد و بعد از آن ضعيف ميگردد چنانچه بتفصيل ان شاء اللّه تعالى در ترياق فاروق خواهد آمد طبقه اولى مركباتىاند كه مدّت عمر انها پنج سال تا ده سال باشد و بعد از آن ضعيف گردند مانند مثروديطوس و ايارج لوغاذيا و ايارج اركاغانيس و ايارج جالينوس و افلونيا فارسيه و راميّه و برشعثا و سائر برشها و شليثا و امثال اينها طبقة ثانيه ادويهء مركبهءايست كه مدّت عمر و بقاى قوت انها سه سال تا چهار سال باشد مانند امروسيا و ارسطون و انقرديا و اياجارت و ترياق الطين و ترياق غوزه و زمهران و دواء الملك و دواء الكركم و سنجرنيا و سوطيرا و معجون اصطنحيقون و معجون عنبر و معجون قيصر و امثال اينها طبقة ثالثه ادويهء مركبهايست كه مدّت عمر و بقاء قوت انها تا دو سال باشد مانند اشربه و اطريفلات و جوارشات و اقراص مانند قرص كوكب و قرص اسقيل و كلكلانج و ربوب و معاجين صغار و امّا بقول جالينوس رب و شراب به مادام كه طعم و رائحه آن باقى باشد و متغير نشده باشد تا هفت سال قوّت آن باقى مىباشد طبقة رابعة مركباتى است كه قوّت انها از دو ماه تا شش ماه و بنهايت تا يك سال باقيمانند حبوب و ادهان و ذرورات و سفوفات و ضمادات و مراهم و امّا سفوف مقلياثا و سفوف حب الرمان و امثال اينها و همچنين سفوفاتى كه باب گرم يا سرد اخذ نمايند پس از وقت ساختن انها تا ده ماه بدستور و قوّت انها باقى مىماند و اما اكحال و شيافات پس قوّت انها زياده مىماند از ذرورات خصوصا باسليقون و مانند آن و بدانكه هرچند حفظ و حراست انها بقوانين مقرره بهتر و پيشتر نمايند يعنى از حرارت و يبوست بسيار و برودت و رطوبت و نداوت نيز محفوظ دارند و همچنين از كلّ آفات ادويهء انها جيد غير كهنهء فاسد و همچنين عسل و يا قند و يا نبات و يا آنچه بدانها سرشته مىشوند تازه و بهتر باشند و تركيبكننده و پزندهء انها صاحب وقوفتر باشد مدّت بقاى قوّت و عمر انها زياده و بيشتر خواهد بود و بالعكس كمتر و اللّه اعلم
فصل يازدهم در بيان سبب اختلاف اقوال اطبا در ماهيّت و خواص ادويه
مخفى نماند كه چون اكثر ادويهء بسبب اماكن و فصول اربعه و خشكى و ترىّ و تازگى و كهنگى و خامى و كمال رسيدگى و امثال اينها مختلفة الصورة و الماهية مىباشند پس هرگاه شخصى مثلا در بلدى دون بلدى و يا در فصلى دون فصلى و يا در حين تازگى و يا در زمان خشكى و يا در وقت خامى و نارسيدگى و يا در هنگام پختگى و رسيدگى و امثال اينها دوائى مشاهده نمايد و بحسب ادراك خود بيان شكل و رنگ و طعم و رائحه و غير اينها از آن نمايد و ديگرى در غير آن اوقات و احوال مذكوره ملاحظه نمايد و بيان ماهيّت آن را موافق محسوس خود ذكر نمايد و همچنين پس احوال مذكورهء هريك را لا محاله مخالف يكديگر خواهد بود و احاطه بر جميع احوال و مراتب هر چيز مقدور شخصى واحد نيست و همچنين هريك خاصيت و نفع و ضرر آن را بحسب اطلاع خود ذكر خواهد نمود و ظاهر است كه امور مذكوره