طولاني و با يتوعيت و دو نوع مىباشد سفيد و سبز و سفيد آن لطيفتر و در خامى و كوچكى سبز و ترش با عفوصت بسيار و هرچند رو ببزركي مىآورد عفوصت آن كمتر و ترشي آن زياده قريب به نصف آن سرخ مىكردد و رسيدهء آن بنفش و چاشنىدار و تخم آن دو عدد و يا سه عدد و اندك پهن و سفيد و نرم كه خائيده مىكردد و خام آن را مقشر نموده و تخم برآورده در قلايا و غيره داخل مىنمايند و اكر چاشنىدار خواهند قدرى شيريني داخل مىنمايند و مخلل و مربا و شربت از ان مىسازند و پختهء آن را اين قسم مىخورند و يا شربت مىسازند و نوع سبز آن در خامي سبز و نيمرس آن سبز و سرخ تيره و پختهء آن سياه و در باقي امور شبيه به قسم سفيد و ظاهرا نوعي از زقال باشد كه قرانيا نامند و در ملك هند و بنكاله بدين هيأت مىشده باشد
* طبيعت ان
سرد و تر و با قوت قابضه و بعضى كرم دانستهاند
* افعال و خواص ان
خام آن مولد بلغم و ثقيل و نفاخ و حابس بطن و پختهء آن مسكن صفرا و تشنكي و مشهي طعام و حابس اسهال و نقوع خشك آن نيز جهت امراض مذكوره نافع *
* كرويا *
بضم كاف و را و سكون واو و فتح يا و الف ممدوده و مقصوره نيز و بفتح كاف و را و سكون واو نيز آمده معرب كراوياى بطيني و يا كراوى سرياني است و بيوناني از حميون و بسرياني كراوى و برومي فادروني و بعربي تقده و تقرد و كمون رومي و بعضى كرنباد و كرنفاد و بفارسي كرويه و زيرهء رومي و شاه زيره نامند و ديسقوريدوس قاروا ناميده
* ماهيت ان
تخم نباتي است بستاني و برى مىباشد نبات بستانى آن به قدر يك ذرع و برك آن شبيه ببرك شبت و چتر آن نيز شبيه بچتران و كل آن سفيد رنك و تخم آن شبيه بزيرهء سفيد و از ان بلندتر و مائل بزردى و با حدت و تلخى و بيخ آن شبيه ببيخ زردك و ماكول و آن را پخته مىخورند و برى آن قردمانا است و كل آن سفيد مائل بكبودى و در باقي صفات مانند بستاني و شيخ على كيلاني شارح قانون كفته برك بستاني آن شبيه ببرك شبت و مائل بسياهي و تخم آن باريك و برى آن شبيه ببابونه و شاخهاى آن باريك ما بين سرخي و نيلي و كل آن سرخ شبيه بكل كشنيز و قوت تخم و بيخ آن شبيه بانيسون و از مطلق آن مراد بستاني است و مستعمل و قوت آن تا سه سال مىماند
* طبيعت ان
كرم و خشك در دوم و بعضى خشك در سوم كفتهاند
* افعال و خواص آن
ضعيفتر از قردمانا و ملطف و محلل رياح و نفخ و قابض طبع و مصلح اغذيهء نفاخه اعضاء الراس مانع صعود بخار بدماغ العين اكتحال آن باعث حدت بصر و از جملهء اجزاى ادويهء عين است و اكثار آن مضعف بصر اعضاء الصدر جهت ضيق النفس و خفقان بارد و فواق ريحى اعضاء الغذاء مسخن معده و محرك آروغ و اشتها و مانع تخمه و ترش شدن غذا در معده و قئ و مغص و محلل بلغم و مدر بول و دافع درد معده و مغص و رياح كرده و مثانه و مقوى بدن و فربه كنندهء آن و قاطع منى و قاتل ديدان و حب القرع و مخرج آن و سه درم آن با يك اوقيهء روغن زيتون تا يك هفته جهت استسقا و در سركه پروردهء آن موافق محرورين و آشاميدن طبيخ نبات و تخم آن مسكن مغص و مدر بول و قاطع مني و قاتل ديدان و جلوس در طبيخ آن جهت اوجاع رحم و ضماد محرق تخم آن جهت قلع بواسير آويخته مقدار شربت آن تا پنج درم و مضر رئه مصلح آن عسل و صعتر و مضر كرده و مصلح آن كثيرا بدل آن قردمانا و انيسون و زيره *
* كريلا *
بفتح كاف و كسر را و سكون يا و فتح لام و الف و بعضي بجاى الف ها مىنويسند
* ماهيت ان
ثمر نباتى است هندى شبيه بقثا و بر مجاور خود مىپيچد و برك آن شبيه ببرك قثا و هندوانه بىزغب و كوچكتر از برك قثا و هندوانه و كل آن زرد و ثمر آن به قدر خيار كوچكي و خاردار با خارهاى نرم و طعم آن بسيار تلخ و تخم آن فى الجمله شبيه بتخم كدو و از ان كوچكتر و خشن و تلخ و ثمر آن در خامى سبز و بعد رسيدن زرد مىكردد و كسانى كه آن را قثاء الحمار دانستهاند محض توهم است