مىنمايند براى فربهي اسپان و ثمر آن را رسيم نامند
* طبيعت آن
كرم و تر
* افعال و خواص ان
آشاميدن تر و تازهء آن مسهل و خشك آن حابس و آشاميدن آب تر و تازهء آن يا طبيخ خشك آن با شكر و يا انجير و با عسل جهت سرفه و خشونت سينه نافع
* قرطم *
بضم قاف و سكون را و ضم طاء مهملهء مشاله و ميم و بكسر قاف و را و بكسر هر دو نيز آمده لغت عربي است و آن را حب العصفر و بزر الاحريص و بفارسي خسكدانه و تخم كافشه و بكيلاني تخم كاجره و تخم كازيره و بهندى كروكسبنه كابيج نيز و بسرياني كشني و برومي قنطادرس و بيوناني اطرقطوس و ديسقوريدوس فنيفس ناميده و برى آن را فنيفس اغريون يعني اصفربرى و برى و بستاني مىباشد
* ماهيت بستانى ان
دانه است صنوبرى شكل مائل به پهني و تربيع و پوست و مغز آن سفيد با دسومت و چون كهنه كردد پوست آن ميل بسياهي و مغز آن بزردى پس بسياهي و لزوجت مىنمايد و در غلافى زير كل آن و در هر غلافي هفت و هشت دانه و نبات آن تا به دو ذرع خاردار و برك آن بلند و با شرفهاى بسيار ريزه و بالاى برك آن عريضتر از پائين آن و بر بندها و مواضع شاخها و بر شاخها نيز رسته و ساق و شاخهاى آن در خامي سبز رنك و بعد از رسيدن سفيد مىكردد و كل آن خاردار و سرخ رنك و صاحب اختيارات قرطم برى را طريفان كفته و بعضى كفتهاند طريفان حب آنست نه نبات آن و شيخ الرئيس غير آن دانسته و در حرف الطاء مع الراء مذكور شد و بالجمله بهترين آن سفيد بستاني تازهء سنكين باليدهء آنست و وجه ذكر آن علىحده از احريض جلالت و عظم نفع آنست
* طبيعت ان
در دوم كرم و در آخر اول خشك با قوت مسهله
* افعال و خواص ان
قليل الغذا و مسهل و مخرج بلغم رقيق و اخلاط محترقه و محلل رياح چون پنج درم آن را كوبيده و شير كرفته با فانيذ و يا شكر سرخ و يا عسل بياشامند و نيز چون ده درم آن را بكوبند و در نيم رطل آب بجوشانند و بمالند و صاف كرده ده درم شكر سرخ در ان ريخته بنوشند و ايضا چون ده درم مغز مقشر آن را با مغز بادام تلخ و قسط از هريك نيم مثقال و نطرون و انيسون و از هريك يك مثقال داخل كنند و با انجير خشك و عسل بسرشند و مقدار يك جوزه تا دو جوزه بخورند و بدستور چون از ان ناطف سازند كه ده درم مغز مقشر آن با مغز بادام و انيسون و نطرون به وزن مزبور با عسل و شيرهء انجير بقوام آورند و شب وقت خواب بخورند پيران را بسيار موافق اعضاء الراس ماء الجبن مصنوع از انكه افتيمون را در صره بسته در ان اندازند و يا بمالند تا قوت آن در ان برآيد و بنوشند و بالاى آن شيريني مناسبى بياشامند جهت ماليخوليا و وسواس و توحش و خفقان و جذام و جرب و حكه و اكثر امراض سوداويه مؤثر و بدستور اشاميدن لبن منجمد از شيرهء آن و اندك نمك هندى فعل آن اقوى اعضاء الصدر و الغذاء و النفض آشاميدن شيرهء آن با آب انجير خيسانيده و با فانيذ و با عسل منقى سينه و صاف كنندهء آواز و منضج نزلات و اكثر امراض باردهء صدريه و مقوى باه و زياده كنندهء مني و نيكو كنندهء رنك رخسار و دافع رياح و محلل آنها است و چون داخل مزورات ماشيه و حمصيه نمايند نضج و تحليل و اسهال بلغم خام و مواد محترقه نمايد و آشاميدن ده درم شيرهء آن با فانيذ و يا شكر سرخ و يا عسل جهت استسقاى زقي و لحمي نافع و با اندك نمك هندى ادرار آن قويتر و انفع و خوردن مغز مقشر آن بدستور مسطور در دفع قولنج مؤثر و معتادين قولنج را اوفق و آشاميدن شيرهء آنكه مغز فلوس خيارشنبر در ان حل كرده باشند جهت تپ بلغمي بعد از نضج ماده و آن از جملهء ادويه است كه هر خلط منجمد را مىكدازد و هر خلط رقيق را منجمد مىكرداند و لهذا بالاى شير نبايد خورد كه آن را منجمد مىكرداند در معده مضر معده مصلح آن انيسون و شيرينيها مقدار شربت آن از پنج درم تا ده درم و از ان زياده مضر و غير مجوز بدل آن حبة الخضراء و كفتهاند كه چون در شير داخل نمايند بايد كه در هريك رطل شير ده درم حب القرطم باشد و نيم رطل آن را بياشامند تا عمل نمايد و دهن آن قريب بدهن انجره است و ضعيفتر از ان و منجمد كنندهء